چه‌ند سه‌رنجێك له‌باره‌ی تیۆری ده‌روونشیكاری

محمد جووتیار/ ڕێنماییكاری ده‌روونی

بابه‌ت گه‌لێكی زۆر و خه‌ڵكانێكی زۆر، هه‌وڵيانداوه‌ ڕاڤه‌ و شيكاری تيۆره‌كه‌ی (فرۆيد) بكه‌ن، گه‌لێك سه‌رنج و تێبينی جياوازيان له‌م‌ باره‌يه‌وه‌ خستۆته‌ ڕوو. ئه‌وه‌نده‌ی من خوێندنه‌وه‌م بۆ ئه‌و سه‌رنج و تێبينيانه‌ هه‌يه،‌ ئه‌مان له‌ دوو ئاراسته ‌و گرووپ ده‌بینرێن. به‌بڕوای من، يه‌كه‌م گرووپ ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ تێروانينێكی ڕه‌شبينی و ئايديای ئایینییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ئه‌و تیۆره‌، هێڵێكی ڕاست چه‌پی به‌سه‌ردا دێنن، هه‌موو تيۆره‌كه‌ ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌ چونكه‌ فرۆيد باسی له‌ پاڵنه‌ری جنسی كردووه‌، له‌ دروستبوونی كه‌سايه‌تی تاك. ده‌كرێ بڵێین، خاوه‌نانی ئه‌م تێڕوانينه‌ پياوانی ئاينی كليسا و ئايینه‌كانی ترن به‌ ئيسلاميشه‌وه‌. هه‌روه‌ها گروپی دووه‌م، ئه‌وانه‌ن  فرۆيد به‌ كه‌سێكی ليبراڵ و دژه‌ ئایین ده‌زانن، پێيان وايه‌ هه‌ر كه‌س دژی ئایین بێت بۆچونه‌كانيان راست و گرنگن. ئێمه‌ لێره‌دا، به‌جۆرێكی تر، به‌ تێڕوانینێكی ئه‌هلی ئه‌و زانسته‌ ده‌ڕوانینه‌ ئه‌م تیۆره‌، هه‌وڵده‌ده‌ین كه‌ سه‌رنجه‌كانی خۆمان بخه‌ینه‌ڕوو، ده‌مانه‌وێ نزیك نه‌بین له‌هیچ كام له‌م ڕاڤ و شیكاریانه‌ی بۆ ده‌روونشیكاری كراوه‌. له‌خواره‌وه‌دا به‌چه‌ند خاڵێك بابه‌ته‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، وه‌ك:

  1. پێموايه‌ فرۆيد باشترين خزمه‌تی به‌ مرۆڤايه‌تی كردوه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ڕێبازه‌كه‌ی ئه‌و نه‌بوايه‌، كه‌ ده‌روونشیكارییه‌ و گه‌رانه‌وه‌يه‌ بۆ قۆناغه‌كانی سه‌ره‌تای ته‌مه‌ن، زۆر له‌ نه‌خۆشیيه‌ ده‌روونيه‌كان، به‌تايبه‌تی گرێ ده‌روونيه‌كان  ده‌ستنيشان نه‌ده‌كران، به‌ ڕێگاكانی تریش چاره‌سه‌ر نه‌ده‌كران.
  2. پێموايه‌ ئه‌و قۆناغه‌ی فرۆيد ئاماژه‌ی پێداوه‌ له‌و چه‌ند ساڵه‌ی سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی منداڵی، كه‌ كاريگه‌ريیه‌كانی له‌سه‌ر دروستكردنی كه‌سايه‌تی و هه‌موو ژيانی تاك ده‌بێت، بۆ نموونه‌ (كه‌سێك به‌ منداڵی متمانه‌ به‌خۆبوونی بۆ دروست نه‌كرابێ، هه‌رده‌م خواست و خۆزگه‌كانی بۆ نه‌هێنرابێته‌ دێ و شكێندرابێته‌وه‌) ئه‌وا كه‌سايه‌تيه‌كی شه‌رمنی بۆ دروست ده‌بێت دواتر ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌كرێت، ئه‌سته‌مه‌ بتوانێ ئه‌م شه‌رمه‌ له‌خۆی دوور بخاته‌وه‌.
  3. پێموايه‌ راڤه‌كردنی به‌هه‌ڵه‌ و تێڕوانینی دوژمنكارانه‌ی سه‌رانی ئایینی‌، به‌ ئامانجی شاردنه‌وه‌ی هه‌ندێ له‌ ڕاستیه‌ حه‌تمی و سروشتیيه‌كانی مرۆڤه‌، ئه‌مه‌ش تا ڕاده‌يه‌ك له‌ سه‌رده‌می كۆن و ئيستاش لای هه‌ندێ كه‌س له‌ هه‌ندێ سروشتی مرۆڤانه‌ی خۆيان به‌دگومان و نامۆن. به‌تايبه‌تی (غه‌ريزه‌ی جنسی) له‌ سه‌رده‌می ئایینی مه‌سيحی كۆن، كڵيسا  كاری جنسی به‌پيس و حه‌رام ده‌زانی، هه‌ر بۆيه‌ ئايدياكه‌ی (كارل ماركس) وا به‌زووی له‌ ئه‌وروپای مه‌سيحی و زۆر له‌وڵاتانی تر باوه‌شی بۆ كرايه‌وه‌، گه‌نجه‌كان به‌ گڕوتينه‌وه‌ پێشوازيان لێكرد، ڕزگاريان بوو له‌و كۆته‌ی بۆ جنسيان دانابوو، له‌ ولاتانی ئيسلاميش تا راده‌يه‌كی زۆر باسكردن له‌جنس و هۆشياری جنسی كارێكی نامۆ و شه‌رمه‌یه‌‌. هه‌ر له‌و ڕوانگه‌يه‌وه‌ زۆرينه‌ی خه‌ڵك كاتێك باسی تيۆره‌كه‌ی فرۆيدیان بۆ ده‌كرێ، یه‌كسه‌ر نيشانه‌يه‌كی پرسياریان له‌سه‌ر داده‌نێن، من پێموايه‌  زۆر له‌ كه‌سايه‌تی خاوه‌ن بروانامه‌كانیش گرفتاری ئه‌و ڕاڤه‌یه‌‌ بوون. به‌ڵام ئه‌وه‌يان له‌ بيرچۆته‌وه‌ كه‌ يه‌كه‌م هۆكاری خوێن ڕێژی  له‌سه‌ر زه‌وی، هۆكار و پاڵنه‌ی جنسی بووه‌، هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ پاڵنه‌ره‌كان بۆ دروستكردنی خێزان و به‌رده‌وامی ژيان هۆكاره‌كه‌ی پاڵنه‌ری جنسیه‌.

ئه‌ی قۆناغی پيری به‌ قۆناغی نا ئومێدی ناونه‌نراوه‌؟ له‌وه‌ ڕانامێنن له‌ناو به‌هه‌شتدا بۆ خوای گه‌وره‌ مژده‌ی ئه‌وه‌ی به‌ به‌هه‌شتيان داوه‌ كه‌ ته‌مه‌نيان بگه‌رێنێته‌وه‌ بۆ ته‌مه‌نی (33)ساڵی.

  1. ده‌ره‌باه‌ی كاريگه‌ری (جينات و وراثه‌) له‌سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وته‌كان، جۆر كه‌سايه‌تی تاك، هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ی هه‌ردوو گرێیه‌كانی (ئوديب و ئه‌ليكترا) زۆر سه‌نج هه‌ن، منیش یه‌كێكم له‌وانه‌ی ئه‌و سه‌رنجه‌م هه‌یه‌.
  2. ده‌رباره‌ی دياريكردنی سێ ئاستی ژيری (عه‌قل) وه‌ك (ئاگایی، به‌رله‌ئاگایی و نائاگایی)، كاريگه‌ری بابه‌ته‌ كبتكراو و چه‌پێنراوه‌كان، كاريگه‌ريان له‌سه‌ر كه‌سايه‌تی تاك و دروستبوونی گرێ ده‌روونيه‌كان  كارێكی ته‌واو درووسته‌، چونكه‌ بارودۆخ و چه‌پێنراوه‌كان له‌ نائاگایی تاكدا ده‌مێنێته‌وه‌، دواتر له‌ قۆناغه‌كانی تری ته‌مه‌نی به‌ده‌رده‌كه‌ون، توشی گرێ ده‌روونيه‌كان ده‌بن.
  3. پێموايه‌ فرۆيد ئه‌و كه‌سايه‌تيیه‌ بووه،‌ كه‌ يه‌كێكی وه‌ك (ئه‌نشتاين) سوودی له‌بۆ چونه‌كانی وه‌رگرتوه‌ كاتێك پرسياری ده‌رباره‌ی هۆكاره‌كانی جه‌نگ و پاڵنه‌ره‌كانی لێده‌كات له‌ نێوان مرۆڤه‌كان. دوای ئه‌وه‌ی (ئه‌نشتاين) داوای زانينی ئه‌و هۆكاره‌ ده‌كات، فرۆيد ده‌ڵێت (ئه‌وه‌ يه‌كه‌مجار نييه‌ ڕاستيیه‌ تاڵه‌كان به‌مرۆڤايه‌تی ده‌ڵێم)، لێره‌دا ئاماژه‌يه‌ بۆ سروشتی مرۆڤ و خۆگێلكردن و خۆدزينه‌وه‌ی له‌ هه‌ندێ بابه‌تی خودی. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ش به‌ كاريگه‌ری هه‌ردوو غه‌ريزه‌كه‌ ده‌كات، كه‌ غه‌ريزه‌ی (ژيان) خۆشه‌ويستی به‌ڕێوه‌ی ده‌بات وه‌ غه‌ريزه‌ی (مردن) ڕق و كينه‌ به‌ڕێوه‌ی ده‌بات. مرۆڤ به‌بێ هيچ يه‌كێكيان ناتوانێ بژی، ئه‌و غه‌ريزانه‌ش ده‌گوازرێنه‌وه‌ بۆناو كايه‌ی سياسیش، فرۆيد ده‌ڵێت (هه‌رگيز مرۆڤ ناتوانێ يه‌كێك له‌و غه‌ريزانه‌ بچوك بكاته‌وه‌ يان نه‌يانهێڵت، يان بيانهێنێته‌ ژێر ڕكێفی عه‌قڵه‌وه‌، هاوسه‌نگی له‌ نێوانيان رابگرێت). له‌كۆتايی نامه‌كه‌يدا  كه‌ بۆ ئه‌نشتاينی نووسیوه‌‌ ده‌ڵێت (تاكه‌ شتێك هه‌يه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ بونه‌وه‌رێكی شه‌ڕانيه‌وه‌ بكات به‌بونه‌وه‌رێكی دژه‌ جه‌نگ ئه‌ويش كه‌لتووره‌، ده‌بێ بره‌و بدرێ به‌ گه‌شه‌كردنی‌ كه‌لتوری دژه‌ جه‌نگی).
كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

کورتەیەک دەرباره‌ی (قوتابخانەی زانینی)

 قوتابخانەی مەعریفی جان بیاجە یەكێكە لە دیاریترین و گرینگترین نوێنەرانی قوتابخەی مەعریفی ، ئەم قوتابخانەیە …