منداڵ و به‌كارهێنانی مۆبايل و توره‌ كۆمه‌ڵایه‌تيه‌كان

محمد جووتیار/ رێنماییكاری ده‌روونی و خێزانی
ئايه‌ كام ته‌مه‌ن گونجاوه‌ بۆ منداڵ بۆ ئه‌وه‌ی مۆبايل و ئه‌نته‌رنێت به‌كاربهێنێت؟
ئايه‌ منداڵان سوود له‌كام پرۆگرام ده‌بينن، زۆرترين بينه‌ری كام به‌رنامه‌ و شوێنه‌ن؟
ئه‌و دايك و باوكانه‌ی منداڵه‌كانيان تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كارده‌هێنن له‌ چ بارودۆخی ده‌روونيدا ده‌ژين؟
ره‌نگه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ توێژينه‌وه‌يه‌كی زانستی له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ نه‌كرابێ، به‌ڵام له‌ وڵاتانی تر گه‌لێ توێژينه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاستی ته‌مه‌ن و ئه‌و جۆره‌ سايت و كه‌ناڵ و په‌يجانه‌ كراوه‌ كه‌ منداڵ و هه‌رزه‌كار به‌كاريان ده‌هێنن.
هه‌روه‌ها توێژينه‌وه‌ كراوه‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ستی ئه‌و دايك و باوكانه‌ی منداڵه‌كانيان تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كارده‌هێنن، سه‌باره‌ت به‌ ترس له‌ داهاتووی منداڵه‌كانيانه‌وه‌ كراوه‌. له‌ نوێترين توێژينه‌وه‌، توێژينه‌وه‌ی رێكخراوی (دۆكمۆی) ژاپۆنییه‌،‌ كه‌ له‌سه‌ر منداڵانی (5-18) ساڵی ئه‌نجامداوه‌ له‌ پێنج وڵاتی جياجيادا له‌ (ژاپۆن، ميسر، هندستان، شلی و پاراگوای). له‌توێژنه‌وه‌كه‌دا ده‌ركه‌وتووه‌ رێژه‌ی (%70)ـی به‌شداربووان ئه‌ومنداڵانه‌ن له‌ژێر چاودێری دايك و باوكانياندا نين كه‌‌ هێله‌كانی په‌يوه‌نديكردن به‌كار ده‌هێنن، هيچ كه‌س ناچێته‌ ناو ژيانيانه‌وه‌.
له‌هه‌مان توێژينه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه (51%)ـی ئه‌و منداڵانه‌ی مۆبايلی زيره‌ك به‌كارده‌هێنن ته‌نها كامێرا و به‌رنامه‌ی مۆسقی به‌كارده‌هێنن. رێژه‌ی (%44)ـی به‌شدار بووه‌كانيش فیلم و ڤيدۆيان به‌كارهێناوه‌.
له‌ توێژينه‌وه‌كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ منداڵان زۆر زياتر له‌ گه‌وره‌كان تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كارده‌هێنن، له‌هه‌مان كاتدا ده‌ركه‌وتووه‌ به‌رێژه‌ی (70-80%)ـی ئه‌و باوكانه‌ی كه‌ منداڵه‌كانيان تۆره‌كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كارده‌هێنن له‌ ترس و دڵه‌راوكێيه‌كی به‌رده‌وامدا ده‌ژينو له‌ترسي داهاتووی منداڵه‌كانيان.
هه‌روه‌ها له‌ سايتی (سودا هيد كۆم) راپرسه‌ك ئه‌نجامدراوه‌ سه‌باره‌ت به‌ گونجاوترين ته‌مه‌ن بۆ به‌كارهێنانی ئه‌نترنێت و تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تيه‌كان، له‌و راپرسيه‌ ئه‌و ئه‌نجامانه‌ خراونه‌ته‌ روو:
1. رێژه‌ی (%34)ـی به‌شداربووان پێانوايه‌ گونجاوترين ته‌مه‌ن بۆ به‌كارهێنانی تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان ته‌مه‌نی (13) ساڵييه‌.
2. رێژه‌ی (%48)ـی به‌شداربوانيش پێيانوايه‌ گونجاوترين ته‌مه‌ن بۆ به‌كارهێنانی تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تيه‌كان پێويسته‌ منداڵ زياتر بێت له‌ ته‌مه‌نی (13)ساڵی.
3. رێژه‌ی (29%)ـی به‌شداربوانيش پێيانوايه‌ ده‌بێ ته‌مه‌نی منداڵ له‌ (14-17) ساڵ كه‌متر نه‌بێت كاتێك ئه‌نترنێت و تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كارده‌هێنێت.
كۆمه‌ڵگای مرۆڤايه‌تی روبه‌روی شۆرشێكی مه‌ترسيداری ته‌كنه‌لۆژيا بۆته‌وه‌، بۆيه‌ زۆر له‌ رێكخراوه‌كان و ده‌زگا فه‌رمی و ته‌ندروستی و كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان كه‌وتوونه‌ته‌ جووڵه‌ بۆ رێگرتن له‌ ده‌رهاويشته‌ خراپه‌كانی ته‌كنه‌لۆژيای په‌يوه‌نديكردن، ته‌كنه‌لۆژيای په‌يوه‌نديكردن بووه‌ به‌ ميوانێكي ره‌زاگران و خۆسه‌پێن، هيچ كۆمه‌ڵگايه‌ك و هيچ خێزانێك توانای رێگريكردن و رێپێنه‌دانی ئه‌و ميوانه‌ خۆسه‌پێنه‌ي نييه‌، به‌هه‌ر شێوه‌يه‌ك بێت به‌خۆشی بێت يان به‌زۆره‌ملێ و ناخۆشی بێت، ده‌چێته‌ ناو ماڵه‌كان و ده‌بێته‌ ميوانێكی بێزاركه‌ر و خۆسه‌پێن، كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ش ده‌رگای له‌سه‌ر پشته‌ بۆ هه‌موو دۆست و دوژمنێك، بۆيه‌ ميوانه‌ بێزاركه‌ره‌كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای ميوانداريه‌كه‌وه‌ نيازه‌ خه‌راپه‌كانی به‌ده‌ركه‌وتن له‌سه‌ر خێزانه‌كان و زۆرينه‌ی تاكی كورديدا جێهێشتووه‌، كۆمه‌ڵگای كوردی تووشی شپرزه‌يی و كێشه‌ كۆمه‌ڵايه‌تی و ده‌روونيه‌كان كردوه‌.
هه‌ردوو ره‌گه‌زی نێر و مێ به‌ گه‌نج و منداڵ و هه‌رزه‌كاره‌كانه‌وه‌ باوه‌شێكي گه‌رميان بۆ ئه‌و ميوانه‌ بێزاركه‌ره‌ گرتۆته‌وه‌ و عه‌شقی ئه‌و ميوانه‌ بوونه‌، له‌ ناخ و نه‌ستی خۆياندا جێگايه‌كی فراوانيان بۆ كردۆته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ گه‌وره‌كان ناره‌زايی ده‌رده‌برن، هه‌وڵده‌ده‌ن منداڵه‌كانيان دابڕن له‌ ميوانه‌ بێزاركه‌ره‌كه‌، ده‌يانه‌وێت شار به‌ده‌ری بكه‌ن دوریبخه‌نه‌وه‌ له‌ناخ و نه‌ستی منداڵه‌كانيان، به‌ڵام بێسووده‌ و له‌ئاستيدا ده‌سته‌وه‌ستانن.

بۆئه‌وه‌ی خۆمان له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كه‌ رابهێنين، پێويسته‌ فێربين چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ميوانه‌ بێزاركه‌ره‌ بكه‌ين، پێوسته‌ شيوازه‌كانی مامه‌ڵه‌كردن بزانين له‌گه‌ڵ منداڵه‌كان، بۆ هه‌ر ته‌مه‌ن و ئاستێك جۆره‌ هونه‌رێك و مامه‌ڵه‌يه‌كی تايبه‌ت به‌كاربهێنين له‌گه‌ڵيان، منداڵه‌كانمان فێركه‌ين چۆن خۆيان بپارێزن له‌ زيان و مه‌ترسيه‌كان، فێريان بكه‌ين چۆن ئامێره‌كانی په‌يوه‌نديكردن به‌كاربهێنن بۆ ئه‌وی پارێزراوبن له‌ مه‌ترسی و زيانه‌ جه‌سته‌يی، ده‌روونی كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كانی ئه‌و ديارده‌يه‌.

هه‌ندێ رێنمایی بۆ ئه‌و منداڵانه‌ی ته‌مه‌نيان له‌ خوار (10)ـی ساڵيدايه‌:
• پێوسته‌ هه‌رده‌م له‌ ژێر چاودێری وردي دايك و باوكان بن، له‌و كاته‌ی كه‌ ئاميره‌ ئه‌له‌كترۆنيه‌كان به‌كارده‌هێنن، چونكه‌ منداڵان توانای ده‌ربرينی هه‌سته‌كانيان نييه‌ به‌شێوه‌يه‌كی دروست، بۆيه‌ نابێت به‌ته‌نها و له‌ ژووری تايبه‌ت ئامێره‌ ئه‌لكترۆنيه‌كان به‌تايبه‌تی هێلی ئه‌نترنێت به‌كاربهێنێنن.
• پێويسته‌ به‌شێوه‌يه‌كی زيره‌كانه‌ به‌رنامه‌سازيان بۆ بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی نه‌توانن به‌ئاره‌زووی خۆيان كێيان بووێت بيكه‌ن به‌هاورێيی خۆيان و په‌يوه‌ندی له‌گه‌ڵ دروست بكه‌ن، پێويسته‌ له‌ژێرچاودێری گه‌وره‌كان و به‌پرس و رای گه‌وره‌كان په‌يوه‌ندي و هاورێيه‌تی له‌گه‌ڵ كه‌سانی تر ببه‌ستن،
• پێويسته‌ دايك و باوكان پێشه‌نگێكی باش بن بۆ منداڵه‌كانيان، ئه‌وان كاتێك خۆيان تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كارده‌هێنن له‌پێش چاوی منداڵه‌كان بێت، پێوسته‌ خۆيان نه‌چنه‌ ناو جيهانێك و حه‌زنه‌كه‌ن منداڵه‌كانيان بچنه‌ ناو ئه‌و جيهانه‌، خۆيان به‌رده‌وام له‌سه‌ر ئه‌نته‌رنێت بن، كه‌چی منداڵه‌كانيش قه‌ده‌غه‌ بكه‌ن له‌به‌كارهێنانی.

هه‌ندێ رێنمایی بۆ ئه‌و منداڵانه‌ی ته‌مه‌نيان له‌ نێوان (11 بۆ 14)ـی ساڵيدايه‌:
• له‌و ته‌مه‌نه‌دا ده‌كرێت منداڵ خاوه‌نی كۆمپيوته‌رێكی تايبه‌ت به‌خۆی بێت، له‌و شوێن و جێگايه‌ش به‌كاريبهێنێت كه‌ ئاوه‌دانه‌، نه‌ك له‌ ژورێكی تايبه‌ت و چۆڵی خۆی.
• پێويسته‌ دايك و باوك هاورێبن له‌ تۆره‌كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانيان، بۆ ئه‌وه‌ی بزانن منداڵه‌كانيان چ جۆره‌ بابه‌تێك بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، چه‌ند كاتژمێر و له‌ چ كاتێك له‌سه‌ر خه‌تن، له‌په‌يوه‌ندیكردن و به‌كارهێنانی تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كاندان.
• پێويسته‌ منداڵه‌كان هانبدرێن بۆ ئاشكرا كردنی ناو و بابه‌تی هه‌ركه‌سێيك كه‌ ده‌يه‌وێت له‌رێگای هێله‌كانی په‌يوه‌نديكردن هه‌راسانیان ده‌كه‌ن و هه‌ڕه‌شه‌يان لێده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی تووشی كێشه‌يه‌كی مه‌ترسيدار نه‌بن.

هه‌ندێ رێنمایی بۆ ئه‌و منداڵانه‌ی ته‌مه‌نيان له‌نێوان (15 بۆ 18)ـی ساڵيدايه‌:
• پێوسته‌ په‌يمانێك و رێكه‌وتنێك له‌ نێوان دايك و باوكان و هه‌رزه‌كاره‌كان ببه‌سترێت و له‌سه‌ر چه‌ند بنه‌مايه‌ك رِێكبكه‌ون بۆ رێگا‌ پێدانی به‌كارهێناني ئامرازه‌كانی په‌يوه‌نديكردن، بۆ نموونه‌ به‌ هه‌رزه‌كاره‌كه‌ ده‌وترێت تۆ ده‌توانیت تۆره‌كۆمه‌ڵايه‌تيه‌ به‌سود و خوازراوه‌كان به‌كاربهێنی به‌ گوێره‌ي پێويست به‌مه‌رجێك پابه‌ند بيت به‌ چه‌ند خاڵه‌ی رێك كه‌وتووين له‌سه‌ريان.
• پێوسته‌ ئاگاداری هه‌رزه‌كاره‌كان بكرێته‌وه‌ كه ‌نابێت چاوپێكه‌وتنی راسته‌وخۆ راسته‌قينه‌يان هه‌بێت، واته‌ نابێت له‌ شوێنێكي تايبه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌رێگای تۆره‌كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان بوون به‌هاورێی يه‌كتری، په‌يوه‌ندي ببه‌ستن.
• پێويسته‌ په‌يمان له‌ هه‌رزه‌كاره‌كان وه‌ربگيرێت به‌وه‌ی نابێت هيچ مه‌له‌فێك يان بابه‌تێك خه‌زن بكه‌ن، تاكو گه‌وره‌كان ئاگادار نه‌كه‌نه‌وه‌، دڵنيا نه‌بن له‌سوود ياخود مه‌ترسيه‌كانی بابه‌ته‌كه‌.
• پێويسته‌ كات بۆ هه‌رزه‌كاره‌كان دياری بكرێت، په‌يمانيان لێوه‌ربگرێت كه‌ بۆيان هه‌بێت رۆژانه‌ چه‌نده‌ ده‌توانێت تۆره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان به‌كاربهێنێ و رێگای پێدراوه‌.
• پێويسته‌ هه‌رزه‌كاره‌كه‌ فێری ئاكار و ره‌وشته‌ جوانه‌كان بكرێت، تێيان بگه‌يه‌نن كه‌ چ بابه‌تێك شياو و گونجاوه‌ له‌گه‌ڵ ئاين، كه‌لتوور و ره‌وشته‌ به‌رزه‌كانی مرۆڤايه‌تی، كام بايه‌ته‌ش نه‌شياو و نه‌گونجاوه‌، نابێ لێيان نزيك ببێته‌وه‌ و بڵاويان بكاته‌وه‌.
• پێوسته‌ به‌ هه‌رزه‌كاره‌كان بووترێت و ئاگادار بكرێنه‌وه‌، ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌يانخوێنيه‌وه‌ يان بڵاويانده‌كه‌نه‌وه‌ ده‌بن به‌ مێژوو بۆيان، جا ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كان باش و جوان و به‌سود بوون ده‌بنه‌ پاڵپشتی بۆ كه‌سايه‌تی و داهاتوويان، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ ده‌يانحوێننه‌وه‌ ياخود بڵاويانان ده‌كه‌يته‌وه‌ نه‌شياو و زه‌ره‌رمه‌ند بن ره‌نگه‌ رۆژێك له‌رۆژان لێيان په‌شيمان ببنه‌وه‌، بببن به‌مێژوويه‌كی ره‌ش بۆيان.
سه‌رچاوه‌كان:
سایته‌كانی (ئه‌لجه‌زیره‌، گۆگڵ و عه‌دله‌ت).

كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

منداڵانی پۆلی یەکەم بەقوتابخانە مەترسێنن

ئا؛ ئاکۆ محمدامین/ ت: کۆمەڵایەتی زۆرجار هەندێک لە خێزانەکان کە منداڵەکەیان بۆ یەکەمجار دەچێتە قوتابخانە …