تووندوتیژی دژی منداڵان

و؛ دانا سه‌لام/ رێنماییكاری ده‌روونی

تووندوتیژی ره‌فتارێكی وه‌رگیراوه‌، تاكه‌كان به‌هۆی پڕۆسه‌ی پێگه‌یاندنی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ وه‌ریده‌گرن، ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ خێزاندا كه‌ تووندوتیژیان به‌رامبه‌ر كراوه‌ و بوونه‌ته‌ قوربانی، ئه‌وا له‌ داهاتووشدا به‌ده‌ستی ئه‌وان یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌یان ده‌بێته‌وه‌ قوربانی، به‌ها و كه‌لتوور و نۆڕمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان رۆڵێكی كاریگه‌ر و گه‌وره‌یان هه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌رده‌وامبوون و به‌ركارهێنانی تووندوتیژی له‌ناو خێزاندا. زۆرجار به‌های شه‌ره‌ف و نامۆس هۆكارێكی كاریگه‌ر و سه‌ره‌كین بۆ به‌كارهێنانی تووندوتیژی و به‌رده‌وامبوونی.

كاتێك تووندوتێژی به‌رامبه‌ر به‌ منداڵ به‌كاردێت ئه‌وا منداڵه‌كه‌ متمانه‌ به‌خۆبوونی له‌ده‌ست ده‌دات، هه‌روه‌ها فێره‌ په‌رچه‌كردار ده‌بێت به‌رامبه‌ر هه‌ر ره‌فتارێك بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ پارێزگاری له‌خۆی بكات، ئه‌گه‌رچیش زۆرجار هه‌ندێ ره‌فتاری ناتووندوتیژی به‌رامبه‌ریش ده‌كرێت یان به‌ مه‌به‌سته‌ نییه‌. هه‌بوونی كه‌سێكی تووندتیژ له‌ناو خێزاندا ده‌بێـته‌ هۆی لاسایكردنه‌وه‌ی ئه‌و ره‌فتاره‌ له‌ منداڵدا، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی چاندنی ره‌فتارێكی نه‌گونجاو له‌ داهاتوویی منداڵه‌كه‌دا. زۆرجاریش هه‌ستی پتشگوێ خستن لای منداڵ دروست ده‌كات، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌داهاتوودا تووندوتیژی به‌رامبه‌ریش بكرێت خۆ لێ بێده‌نگ ده‌كات، كه‌ پێویسته‌ پێده‌نگ نه‌بێت.

ئه‌و كاتانه‌ی خێزانه‌كان سه‌یری كه‌ناڵه‌كانی ته‌له‌فزیۆن ده‌كه‌ن، زۆر دیمه‌نی تووندتیژیشی تێدایه‌ كه‌چی له‌گه‌ڵ ئه‌ندامه‌كانی خێزانه‌كه‌ سه‌یری ده‌كه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی گوێ به‌ منداڵه‌كانییان بده‌ن كه‌ ئه‌و ره‌فتارانه‌ دووباره‌ بكاته‌وه‌. ئه‌م سه‌یركردنانه‌ له‌لای منداڵان ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی فێربوون و لاسایی ده‌كرێنه‌وه‌.

له‌ توێژینه‌وه‌كاندا ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ئه‌و منداڵانه‌ی سه‌یری ته‌له‌فزیۆن ده‌كه‌ن ئاستی تووندتیژی و شه‌رانگێزی له‌لایان زیاتر له‌وچاو ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌متر سه‌یری ته‌له‌فزیۆن ده‌كه‌ن.

له‌زانستی ده‌روونناسیدا ئه‌و تیۆرانه‌ی باس له‌ شه‌رانگێزی و تووندوتیژی ده‌كه‌ن زۆرن، بۆ نموونه‌ تیۆری شیكردنه‌وه‌ی ده‌روونی ده‌ڵێت مرۆڤ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ دوو غه‌ریزه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بێت، ئه‌وانیش غه‌ریزه‌ی مردن و ژیانن، كه‌ غه‌ریزه‌ی ژیان واته‌ دروستكردن و بنیادنان و ئاوه‌دانی، هه‌روه‌ها غه‌ریزه‌ی مردنیش واته‌ تووندوتیژی و شه‌ڕ و ئاژاوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شدا تیۆری ترن هه‌ن كه‌ باس له‌ رۆڵی فێربوون و لاسایكردنه‌وه‌ ده‌كه‌ن له‌ دروستبوونی ئه‌و ره‌فتاره‌.

هه‌ندێ له‌و خاڵانه‌ی تر كه‌ هۆكاری دروستبوونی تووندوتیژین به‌رامبه‌ر به‌ منداڵان بریتین له هۆكاره‌كانی ناوه‌خۆی خێزان، وه‌ك مامه‌ڵه‌ی‌ ناپه‌روه‌رده‌یی دایك و باوك، هه‌نێكجار هه‌بوونی زڕ دایك، پشتگوێ خستنی پێداویستییه‌كانی منداڵ له‌ ڕووی خواردن و جلوبه‌رگ، چاره‌سه‌ری پزیشكی له‌و كاتانه‌ی پێویستی پێیه‌تی، تووندی ره‌فتاری یه‌كێك ئه‌ندامه‌كانی خێزان له‌ نێوان دایك و باوك و برا و خوشكه‌كان، كه‌مئه‌زموونی هه‌ندێك له‌ به‌خێوكاران كه‌ هه‌ندێ ره‌فتاری تووندوتیژانه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن به‌بیانوی په‌روه‌رده‌ كردن و رێكخستنی ره‌فتاره‌كانی منداڵه‌كانییان…). هه‌روه‌ها هۆكارێكی تری ده‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ مه‌ترسیه‌ بۆ سه‌ر منداڵ ئه‌وانیش بریتین له‌ (ئیستغلال كردنی منداڵ له‌لایه‌ن كه‌سێكی تر له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ هه‌ر مه‌به‌ستێكی نه‌خوازراو بێت، هه‌ڕه‌شه‌ی منداڵانی گه‌وره‌تر له‌خۆی، مامه‌ڵه‌ی هه‌ندێ له‌ مامۆستایان له‌ قوتابخانه‌كان، هه‌بوونی كه‌سانی لاده‌ر له‌ كۆڵان و گه‌ڕه‌ك كه‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر منداڵه‌كانی تر دروست ده‌كه‌ن…).

 

ئایا تووندوتیژی تاكو ئێستا به‌رده‌وامی هه‌یه‌؟

به‌گوێره‌ی ئه‌و ئاگادارییانه‌ی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی بڵاوی كردۆته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ تاكو ئێستا تووندوتیژی دژی منداڵان به‌رده‌وامی هه‌یه‌، به‌هۆی هه‌ندێ ره‌فتاری ناپه‌روه‌رده‌یی یان پشتگوێ خستنی پێداویستییه‌ مادی و ته‌ندروستییه‌كانی منداڵ، گرنگینه‌دان به‌توانا جه‌سته‌یی و ژیرییه‌كانی منداڵ. هه‌روه‌ها هه‌ندێ له‌ توێژینه‌وه‌كان ئه‌وه‌یان بڵاوكردۆته‌وه‌ كه‌ رێژه‌ی ئه‌و توندوتیژیانه‌ی كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ منداڵان ده‌كرێت له‌ منداڵانی كچ زیاتره‌ له‌چاو ئه‌و تووندوتیژیانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ منداڵانی كوڕ ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ كه‌لتوور و سروشتی ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ منداڵه‌كانی تێدا ده‌ژیت.

چۆن ئاستی تووندوتیژی دژی منداڵان كه‌مبكه‌ینه‌وه‌؟

بۆ ئه‌وه‌ی كێشه‌ی تووندوتیژی دژی منداڵان چاره‌سه‌ر بكرێت پێویسته‌ ئاست و قه‌باره‌ی ئه‌و كێشه‌یه‌ دیاری بكرێت، پاشان به‌رنامه‌ی چاره‌سه‌ری گونجاو دابنرێت بۆ روبه‌روبوونه‌وه‌یان، یه‌كێك له‌ رێگا زۆر كاریگه‌ره‌كان بریتییه‌ له‌ وشیار كردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا سه‌باره‌ت به‌ زیان و مه‌ترسیه‌كانی ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌ناو خێزانه‌كان و كۆمه‌ڵگادا، هه‌روه‌ها كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر منداڵه‌كان له‌ ئێستا و داهاتوودا، پێویسته‌ خێزانه‌كان ئه‌و وشیارییه‌یان هه‌بێت كه‌ به‌كارهێنانی تووندوتیژی چ كاریگه‌ریه‌كی خراپی هه‌یه‌. هیچ كاتێك به‌بیانوی رێكخستن و راستكردنه‌وه‌ی ره‌فتاره‌كانی منداڵه‌كانییان په‌نا بۆ توندوتیژی نه‌بن. پاشان پێویسته‌ هۆكاره‌كانی دروستبوونی تووندوتیژی به‌رامبه‌ر به‌منداڵان بزانرێت و چاره‌سه‌ری گونجاویان بۆ بكرێت.

سه‌رچاوه‌ گۆڤاری (النفس المطمئنة)

نووسینی؛ د. محمد محمود العطار مامۆستای زانكۆی ئه‌لباحه‌.

كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

کاریگەری ڤیتامین (N) لە پەروەردەی منداڵ

ئامادەکردن؛ احمد صابر پرۆفیسۆر رۆزمۆند، پرۆفیسۆر لە بواری دەروونناسی خێزان لە زانکۆی (parger) لە دیمانەیەکدا …