به‌خته‌وه‌رى تاك (2-2)

ئا؛ كارزان شوكر/ رێنماییكاری ده‌روونی
شه‌شه‌م/ ئه‌مڕۆ رۆژى تۆيه‌: ئه‌گه‌ر به‌يانيت لێهات چاوه‌ڕێى ئيواره‌ مه‌به‌، ته‌نيا ئه‌مڕۆ ده‌ژيت نه‌ك دوێنێ كه‌ لێت رۆشتوه‌ به‌ خێر و شه‌ڕیيه‌وه‌ نه‌ سبه‌ينێش كه‌ هێشتا نه‌هاتووه‌، ئه‌مڕۆ كه‌ رۆژه‌كه‌ى به‌سه‌رتدا هه‌ڵهاتووه‌ ته‌نيا رۆژى تۆيه ‌و به‌س وابزانه‌ ته‌مه‌نت ته‌نيا رۆژيكه‌ بيكه‌ به‌ رۆژى له‌ دايك بوونت. ئه‌مڕۆ ئه‌و رۆژه‌يه‌ كه‌ تۆى تيیداى كاته‌كانى دابه‌ش بكه‌، هه‌موو خوله‌كێكى بكه‌ به‌ ساڵيك چركه‌كانى بكه‌ به‌ مانگ، شتى جوانى تێدا پێشكه‌ش بكه‌، يادى خودا بكه‌، خۆت ئاماده‌ بكه‌ بۆ گه‌شتى دواييت، به‌خۆشى و شادى له‌ ئه‌مڕۆدا بژى، له‌ ئه‌مڕۆدا رازیبه‌ به‌و رۆزييه‌ت كه‌ بۆت نوسراوه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ نانێكى گه‌رمت خوارد ئايا نانى وشكى دوێنێ يان نانى سبه‌ينێ چ زيانت لێده‌دات! پێويسته‌ ئيمه‌ هه‌موومان كار به‌م گوته‌یه‌ بكه‌ين كه‌ ده‌ڵێت (ناژيم ته‌نيا بۆئه‌مڕۆ نه‌بێت).
ئه‌گه‌ر ئيمه‌ به‌م گوته‌یه‌ كاربكه‌ين ئه‌وا ئه‌ڵێيت بۆ ئه‌مڕۆ زمانم جوان ده‌كه‌م، ناهێڵم وته‌ى نه‌شياوى لێ بێته‌ ده‌ره‌وه‌، بۆئه‌مڕۆ نوسينگه‌كه‌م و ماڵه‌كه‌م رێك و جوان ده‌كه‌م، بۆ ئه‌مڕۆ سه‌يرى كتێبخانه‌كه‌م ده‌كه‌م و نوسراوێكى به‌سود ئه‌خوێنمه‌وه‌، بۆ ئه‌مڕۆ ده‌ژيم و گه‌وره‌يى له‌دڵمدا ده‌چێنم و له‌ دارى بوغز، كينه‌، شه‌ڕ، له‌خۆبايى بوون و گومانى خراپ ئه‌يپارێزم، بۆ ئه‌مڕۆ ده‌ژيم و سود به‌ده‌وروبه‌رم ده‌گه‌يێنم. ته‌نيا به‌ گوێره‌ى ئه‌م رۆژه‌ كاروبارت چاك بكه‌ و رێكوپێك بژى په‌له‌ مه‌كه‌ له‌ دوا رۆژ خۆى دێت، له‌سبه‌ى مه‌ترسه‌، چونكه‌ كه‌ ئه‌مڕۆت چاك كرد به‌يانيت چاكه‌.
حه‌فته‌م/ قه‌زاو قه‌ده‌ر؛ قه‌ڵه‌م وشك بوو، ده‌فته‌ره‌كان كۆكرانه‌وه‌، كاره‌كه‌ ته‌واو بوو، قه‌ده‌ره‌كان نووسران، هيچمان توش نابێت ته‌نيا ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ خوا بۆى نوسيوين. ئه‌م بيروباوه‌ره‌ ئه‌گه‌ر له‌ده‌روونمان ره‌گ و ريشه‌ى خۆى بڵاوكرده‌وه‌ له‌ ويژداندا ئارامى بگرێت ئه‌وا موسيبه‌ت ده‌بێته‌ به‌سه‌ر كردنه‌وه‌ و‌ ناڕه‌حه‌تى ده‌بيِته‌ فرسه‌ت، ئه‌وكات به‌ مردنى كه‌سێك، له‌ده‌ستدانی كارێك یان زيانێكى مادى تووشى دڵه‌ڕاوكێ نابیت، چونكه‌ خوداى گه‌وره‌ نوسيويه‌تى و كاره‌كه‌ كۆتايى پێ هاتووه‌، پێويسته‌ بڕوات به‌ قه‌زا و قه‌ده‌ر هه‌بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ى به‌سه‌رت هاتووه‌ نوسراوه‌، وامه‌زانه‌ كه‌ ده‌توانى به‌ر له‌ رووخانى ديوارێك بگرى، يان رێگا له‌ رژانى ئاو بگريت دواى پڕبوونى، رێگا‌ له‌ با بگريت هه‌ڵكا، رێگا‌ له‌ شوشه‌ بگرى بشكێ، بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت ناتوانين بۆيه‌ دانبنێ به‌ قه‌زادا و ته‌سليمى قه‌ده‌ر به‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و هۆكارانه‌ت گرته‌ به‌ر ئارام ده‌بيت له‌وه‌ رزگارت ده‌بێت كه‌ بڵێى گه‌ر وام كردبا وا ده‌بوو، گه‌ر وام نه‌كردبا وا ئه‌بوو.
هه‌شته‌م/ په‌يوه‌نديت به‌ سروشته‌وه‌ هه‌بێت؛ سروشت شوێنێكی ميهره‌بانه‌ بۆ جه‌سته‌ و گيانى شه‌كه‌ت و په‌رێشان. زۆربه‌ى ئيمه‌ ژيانێك به‌خێرايی ده‌گوزه‌رێنين كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك ئامێر و كه‌ره‌سته‌ى ته‌كنه‌لۆژياى مۆدێرن ده‌وره‌ دراوه‌، شار و شارۆچكه‌كان پڕاوپڕن له‌ دانيشتوان به‌رزبونه‌وه‌ى ئاستى پيسبوونى ژينگه ‌و شه‌قام و كۆڵان پڕن له‌ ئۆتۆمبێله‌كان كه‌ كێشه‌ و گرفتێكى زۆرى ژینگه‌ییان خولقاندوه‌. ‌يه‌كێك له‌ هۆكاره‌ گرنگه‌كان بۆ ئارامى و ئاسوده‌يى و به‌خته‌وه‌ر بوون چوونه‌ ناو جيهانى سروشته‌، پێويسته‌ بۆ چه‌ند خوله‌كێكيش بێت بچينه‌ ناو باوه‌شى سروشته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش رێكنه‌كه‌وت پێويسته‌ رۆژانه‌ بۆچه‌ند ساتێك له‌ناو پاركى شاره‌كه‌ماندا پياسه‌ بكه‌ين كاتێك ته‌رخان بكه‌ين بۆسه‌يركردنى ره‌نگى ئاسمان، سه‌وزايى چيمه‌نه‌كان جوانى گوڵ و گوڵزار، ئاوازى باڵنده‌كان بۆچه‌ند ساتێك چێژ له‌ ئارامى و بێ ده‌نگى وه‌رگرين.
نۆیه‌م/ وشه‌ى هه‌وڵدان بخه‌ره‌ شوێنى وشه‌ى ئه‌سته‌م؛ جارێكى تر ئه‌گه‌ر روبه‌روى گرفت بوويته‌وه‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌ بده‌ وه‌ك هۆكارێك بۆ كۆششى زياتر سودى لێوه‌رگره‌، نه‌ك ئه‌وه‌ى چاره‌سه‌رى گرفته‌كه‌ به‌ ئه‌سته‌م بزانیت، چونكه‌ زۆرێك له‌ ئێمه‌ كاتێك گرفتارى كێشه‌ و ئاسته‌نگێك ده‌بين تووشى دڵه‌ڕاوكێ و په‌شۆكان دێين، ئه‌مه‌ش وامان لێده‌كات بۆ دۆزينه‌وه‌ى چاره‌سه‌ر بكه‌وينه‌ زه‌حمه‌ته‌وه‌، به‌تێڕوانينێكى تازه‌وه‌ سه‌يرى كێشه‌كانت بكه‌، له‌بڕى ئه‌وه‌ى بڵێى من كێشه‌م هه‌يه‌ نازانم چۆن چاره‌سه‌رى بكه‌م، بڵێ ده‌توانم كێشه‌كه‌م چاره‌سه‌ر بكه‌م، چونكه‌ كاريگه‌رى ئه‌و وشه‌ و په‌يڤانه ‌به‌سه‌رمانه‌وه‌ زۆره‌ كه ‌به‌ كارى دێنين.
ده‌یه‌م/ ئارام گريه‌كى جوان؛ خۆڕازاندنه‌وه‌ به‌ ره‌وشتى ئارامگر، ره‌فتارى ئه‌وانه‌يه‌ كه‌ خۆشيه‌كان به‌ سينگێكى فراوان و به‌هێزه‌وه‌ وه‌رده‌گرن. ئه‌گه‌ر من و تۆ ئارام نه‌گرين ئه‌ى چی بكه‌ين؟ ئايا هيچ چاره‌سه‌رێكى ترت پێيه‌ بۆمان جگه‌ له‌ ئارامگرى؟ ئايا هيچ تێشوويه‌كى تر شك ده‌به‌ى بۆمان جگه‌ له‌ ئارامگرى؟
ئارامبگره‌، ئاراميه‌كى پڕ متمانه‌ چونكه‌ سه‌ركه‌وتن له‌گه‌ڵ ئارامگرى دايه‌، ده‌زانين له‌گه‌ڵ ناخۆشى خۆشى هه‌يه‌. له‌ژياندا ئارامگرى باشترين ده‌رمانه‌، به ‌ئارامگرى ده‌توانى گه‌شتى ژيانت به‌سه‌ركه‌وتوويى و به‌خته‌وه‌رى به‌ڕێ بكه‌ىت، به‌ ئارامگرى ده‌توانى خۆت بكه‌يته‌ ريزى ئه‌وانه‌ى كه‌ خوا هه‌ميشه‌ له‌گه‌ڵياندايه‌ و مژده‌ پێدراون، ئارامگرى گه‌شتى خۆده‌ربازكردنه‌ له‌ گێژاوى نه‌هامه‌تيه‌كان.
چه‌ند خاڵێكی تر بۆ به‌خته‌وه‌ری
1. له‌و كه‌سه ‌خۆشبه‌ كه‌سته‌مى لێكردووى، ئه‌وه‌ى سه‌ردانت ناكات تۆسه‌ردانى بكه‌، نه‌رمونيان به‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سه‌ى ئازارى داوی، ئه‌و كات به‌ دڵخۆشى و ئاسوده‌يى ده‌ژیت.
2. چه‌ند دڵسۆز بيت بۆ خودا ئه‌وه‌نده‌ دڵخۆش ئه‌بيت.
3. له ‌جلوبه‌رگ مامناوه‌ند به‌، نه‌هى هه‌ژار نه‌هى ده‌وڵه‌مه‌ند مه‌پۆشه‌، جلى وا مه‌پۆشه‌ له‌ناو خه‌ڵك ده‌ربكه‌وى ياخۆت ده‌ربخه‌ى به‌ڵكو وه‌ك گشت خه‌ڵك به‌.
4. به‌خته‌وه‌ر ئه‌وكه‌سه‌يه‌ كه‌ خراپه‌ له‌بير ده‌كات، به‌ڵام پياوه‌تى و چاكه‌ له‌بير ناكات.
5. ئه‌گه‌ر تۆ به‌خته‌وه‌رى راسته‌قينه‌ت ده‌وێت له‌ شوێنى دوور به‌دواى مه‌گه‌ڕێ، به‌ڵكو له‌ ناوه‌وه‌ى خۆته‌، له‌ شێوه‌ى بيركردنه‌وه‌ته‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ و خه‌ياڵته‌، له‌ دڵ و مێشكى رووناكته‌، له‌ ئامانجه‌ باشه‌كانته‌.
6. دووربكه‌وه‌ له‌مرۆڤى ره‌شبين چونكه‌ گوڵى نيشان ده‌ده‌ىت ئه‌و دڕكه‌كه‌ى ده‌بينێت، ئاوى خاوێنى نيشان ده‌ده‌يت له‌ چڵك ده‌گه‌ڕێت، تۆ باسى خۆر و سووده‌كانى بۆ ده‌كه‌ی، ئه‌و گله‌يى له‌ گه‌رميه‌كه‌ى ئه‌كات.
7. پێبكه‌نه‌ و خۆت وا نيشانبده‌ كه‌ تۆ به‌خته‌وه‌رى ره‌نگه‌ دواى ئه‌وه‌ى بڕوات به‌هه‌موو كه‌س هێنا كه‌ تۆ به‌خته‌وه‌رى بڕوا به‌ خۆشت بێنى.
8. پێويسته‌ بزانى كامه‌رانى به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك و ره‌گه‌ز و خزمايه‌تى نييه‌، به‌ ئاڵتون و سامان نييه‌، به‌ڵكو به‌ ئاين، زانست، ئه‌ده‌ب و گه‌يشتن به‌ هيوا و ئاواته‌.
له‌كۆتايى بۆمان ده‌ركه‌وت كه‌ به‌خته‌وه‌رى شتێكى مه‌حاڵ نیيه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت ده‌توانين بگه‌ين به‌ سه‌رجه‌م خواست و ئاره‌زوه‌كانمان. به‌خته‌وه‌رى له‌ناو ده‌ستى خۆته‌، هه‌ڵبژارده‌ى خۆته‌، ئايا ده‌ته‌وێت يان نا، هيچ شتێك ناتوانێت به‌خته‌وه‌ريت بۆبێنێ ته‌نيا خۆت نه‌بيت. ده‌توانى زمانێكى پاراوت هه‌بێت، ده‌توانى جه‌سته‌يه‌كى ساغ و رێك و گونجاوت هه‌بێت، تۆ ئه‌توانى ترس، نيگه‌رانى، خه‌م و په‌ژاره‌، يان هه‌ر جۆره‌ خويه‌كى نه‌خوازراو له‌خۆت دوور بكه‌يته‌وه‌، ده‌توانين باوك يان دايكێكى باشتر، دۆستێكى دڵسۆزتر، هاوسه‌رێكى لێوه‌شاوه‌تر، بازرگانێكى سه‌ركه‌وتوو تر، به‌ڕێوبه‌رێكى شاره‌زاتر و قاره‌مانێكى توانادارتر بين. پێويسته‌ هه‌موو كات ئه‌مه‌ بڵێينه‌وه‌ (ئه‌مڕۆ به‌ به‌خته‌وه‌رم، چونكه‌ بۆم ده‌ركه‌وت به‌ به‌ختم بۆ ئه‌وشتانه‌ى كه‌ هه‌مه‌، ئه‌مڕۆ به‌خته‌وه‌رم چونكه‌ هيچ هۆكارێك نيیه‌ له‌ به‌خته‌وه‌ريم دوورخاته‌وه‌).
سه‌رچاوه‌كان
1. 30 رێگا‌ بۆ به‌خته‌وه‌رى، نوسه‌ر: دكتۆر عائف قرنى. و، خاليد ميقداد، 2007، چاپی سێيه‌م.
2. جوانترين وته‌ و، كارزان نورى عوسمان،چاپى پێنجه‌م.
3. 60 خاڵ بۆ به‌ هێزكردنى بڕوا به‌ خۆبوون، و، فرياد بارزانى.
4. كارگێڕى به‌ گوفتار، پڕۆژه‌ى خوێندنه‌وه‌ بۆ هه‌مووان، زنجيره‌ كتێبه‌كانى بڕيار ژماره ‌(1)20011.
5. چۆن سامان و سه‌ركه‌وتن و سه‌ركردايه‌تى به‌ده‌ست بێنى، نوسه‌ر، ديل كارنگى، و، ديارى عه‌لى،2007 چاپى دووه‌م.
6. ژيانه‌وه‌، بڵاوكراوه‌يه‌كى رِۆشنبيرى گشتى سه‌ربه‌خۆيه‌ كۆمه‌ڵێك خوێندكار له‌ زانكۆى كۆيه‌ به‌شێوه‌ى خولى ده‌ریده‌كه‌ن، ساڵى پێنجه‌م ژماره‌(21).
7. به‌ره‌و خۆشبه‌ختى، نوسه‌ر، ئه‌نتۆنى رابێنز، و، حه‌سه‌ن ئه‌حمه‌د مسته‌فا، چاپى دووه‌م هه‌ولێر 2009.
8. بۆ ئه‌وه‌ى به‌خته‌وه‌رترين كه‌س بيت، نوسه‌ر: عائف قرنی، و، زێوه‌ر ئه‌نوه‌ر،چاپى دووه‌م هه‌ولێر 2009
9. ژيانه‌وه‌، بڵاوكراوه‌يه‌كى رِۆشنبيرى گشتى سه‌ربه‌خۆيه‌ كۆمه‌ڵێك خوێندكار له‌ زانكۆى كۆيه‌ ده‌ریده‌كه‌ن به‌شێوه‌ى خولى، ساڵى سێیه‌م ژماره ‌(13)2009.

كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

خودكارایی له‌ منداڵان و گه‌نجاندا (Self-Efficacy)

و؛ باخان بةختیار محمدامین به‌كالۆریۆس له‌ ده‌روونناسى/ ڕێنمایی. خوێندكاری ماسته‌ر له‌ به‌شی ده‌روونناسى/ ڕینمایی په‌روه‌رده‌یی …