كارامه‌ییه‌كانی ژیان به‌شی (2)

كارامه‌یی ره‌تكردنه‌وه‌
ن؛ دانا سه‌لام/ ب. رێكخراوی رێنمایی
پێناسه‌ی كارامه‌ییه‌كانى ژيان؛ به‌ گوێره‌ى پێناسه‌ى ڕێكخراوى ته‌ندرووستى جيهانى (o.h.w) ساڵى 1998
بريتیيه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك توانا و لێهاتوويى كه‌ ده‌بێته‌ هۆى سه‌رخستنى ئاستى ده‌روونساغى و گونجاوى ژيان، له‌و فشار و ته‌نگه‌ژانه‌ى كه‌ تاك دووچارى ده‌بێته‌وه‌. یان كارامه‌یی ژيان (بريتیيه‌ له‌هه‌ر كارێك كه‌ تاك له‌ ژيانى ڕۆژانه‌ی‌ ئه‌نجامى ده‌دات، له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی و كارێككردنه‌كانی، ئه‌م جۆره‌ كارلێككردنه‌ش بنه‌مايه‌كى سه‌ره‌كیيه‌ بۆ گونجاوى له‌ ژيان)، (غنيم، 2006).
كارامه‌یی ره‌تكردنه‌وه‌ (وتنى نا):
یه‌كه‌م كارامه‌یی كه‌ پێویسته‌ تاك بیزانێت و له‌ ژیانی رۆژانه‌یدا به‌كاربهێنێ، بریتییه‌ له‌ كارامه‌یی (وتنی نا) و ره‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ كێشه‌یه‌ك بۆی. زۆربه‌یجار تاك تووشى كێشه‌ ده‌بێت له‌ به‌ر ئه‌وه‌ى ناتوانێت به‌ شێوه‌يه‌كى دروست و گونجاو بڵێى نا، ده‌توانين وتنى نا به‌ يه‌كێك له‌ ميكانيزمه‌كانى به‌رگرى هه‌ژمار بكه‌ين، تاك ده‌توانێت له‌ زۆر حاڵه‌تدا به‌رگرى پێ له‌ خۆى بكات، ئه‌و كێشه‌‌ى يان ئه‌و داواكارييه‌ قورسه‌ى لێى كراوه‌ خۆى پێ رزگار بكات، يان له ‌كێشه‌ و به‌ڵاكه‌ دوور بكه‌وێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ تۆ له‌لايه‌ن هاوڕێيه‌كته‌وه‌ داواى ئه‌وه‌ت لێ ده‌كرێت كه‌ بچن به‌يه‌كه‌وه‌ كهول (مشروب) بخۆنه‌وه‌، ئه‌و له‌سه‌ر ئه‌م داواييه‌ى خۆى سوره‌، تۆش ده‌زانى خواردنه‌وه‌ كهول چه‌ندين زيانى هه‌يه‌، له‌ ڕووى ئاينى قه‌ده‌غه‌يه‌ و حه‌رامه‌ ڕێگه‌ پێنه‌دراوه‌، له‌رووى كۆمه‌ڵايه‌تيه‌وه‌ به‌ چاوێكى تر سه‌يرى ده‌كه‌ن، له‌رووى ته‌ندروستيشه‌وه‌ چه‌ندين زيانى هه‌يه‌ هه‌ر له‌سه‌ر كۆئه‌ندامى مێشك، دڵ، سيه‌كان، له‌سه‌ر ده‌روون و جه‌سته‌ش كاريگه‌رى هه‌يه‌، كاريگه‌رى هه‌يه‌ له‌سه‌ر مردن رێژه‌ی مردن، له‌ ئه‌مه‌ريكا له‌سالى 1990 ئه‌م داتايانه‌ خراونه‌ته‌ روو له‌م ساڵدا ‌(44529) كه‌س به‌ڕووداوى ڕێگاوبان مردن، له‌و رێژه‌ى مردنه‌ 41% په‌يوه‌ندى به‌ مه‌ى خواردنه‌وه‌ هه‌بووه‌، رێژه‌ى كوشتن له‌ناو ئه‌وانه‌ى مه‌يده‌خۆنه‌وه‌ شه‌ش هێنده‌ى مه‌ى نه‌خۆرانه‌ (ئه‌فرام، لا107، 2009) كه‌واته‌ تاك بۆ ئه‌وه‌ى له‌م كێشانه‌ ڕزگارى ببێت زانينى قۆناغه‌كانى وتنى نا باشترين چاره‌سه‌ر و خۆپارێزه‌ له‌م داوايانه‌ى كه‌لێت ده‌كرێت قۆناغه‌كانيش ئه‌مانه‌ن:
1. له‌ ناخى خۆتانه‌وه‌ به‌ خۆتان بڵێن نا، نه‌وه‌ك سه‌رزاره‌كى بێت.
2. بڵێ (نا) و پاساوێكى كورتى مه‌نتيقى بهێنه‌وه‌، وه‌ك بڵێ مه‌ى خواردنه ‌و كاريگه‌رى خراپى له‌سه‌ر سيیه‌كان هه‌يه‌.
3. درێژه‌ به‌ پاساوه‌كه‌ بده‌ن وه‌ك (ئه‌ى نازانى چه‌ندين كه‌س به‌ هۆى مه‌ى خواردنه‌وه‌ تووشى ژێرپه‌نجه‌ى سييه‌كان بوون و به‌ده‌ستى ده‌ناڵێنن.
4. به‌ديلێكى ترى بخه‌نه‌ به‌ر ده‌ست، وه‌ك بۆ له‌ جیاتی مه‌ى خواردنه‌وه‌ نه‌چين پياسه‌ى پاركێك ياخود سه‌ردانى سه‌نته‌رێكى مۆسيقا بكه‌ين .
5. ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رده‌وام و پێداگير بوو له‌سه‌ر داواكارييه‌كه‌ى، په‌يوه‌ندييه‌كانت له‌گه‌ڵى بپچڕێنه‌ به‌ شێوه‌يه‌كى كاتى، پێى بڵێ (من چيتر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ قسه‌ت له‌گه‌ڵ ناكه‌م، ته‌نها باسى خوێندن يان كار يان ڕۆشنبيرى نه‌بێت) (ناسرى،59: 2012).
ئه‌مانه‌ى سه‌ره‌وه‌ قۆناغه‌كانى وتنى (نا)ـن، بۆ هه‌موو ئه‌و داواكاری و كێشانه‌ى كه‌ ده‌زانن ده‌بنه‌ ماييه‌ى ناڕه‌حه‌تى و سه‌رچاوه‌ى دروستبوونى كێشه‌، ده‌توانى به‌كاريان بهێنى. بۆ ئه‌وه‌ی به‌سه‌لامه‌تی رزگارببیت.

كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

خۆکوشتن بژاردە نیە

ئەحمەد سلمان عثمان / ڕێنماییکاری دەروونی خۆکوشتن:ھەموو ئەوحالەتانە دەگرێتەوە کە مرۆڤ ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەڕێگەی …