كارامه‌ییه‌كانی ژیان (5)

كارامه‌یی بيركردنه‌وه‌ى ره‌خنه‌گرانه‌

ن؛ دانا سه‌لام/ ب. رێكخراوی رێنمایی

كه‌سى ره‌خنه‌‌گر به‌چاوى ره‌خنه‌ سه‌يرى هه‌موو شتێك ده‌كات. به‌ ئاسانى ناچێته‌ ژێر باڵى هيچ بيرباوه‌رێك تاكو هه‌ڵسه‌نگاندنى خۆى بۆى نه‌بێت، ره‌خنه‌‌ له‌ خراپى و دروستيه‌كانى نه‌گرێت، تاكى ره‌خنه‌‌گر به‌چاوى ره‌خنه‌‌ سه‌يرى هه‌موو داموده‌زگاكان و هۆكاره‌كانى راگه‌ياندن ده‌كات، هه‌روه‌ها  شيكردنه‌وه‌ بۆ هه‌موو ئاراسته‌ به‌ها و بيروباوه‌ره‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان و ئه‌و هۆكارانه‌ى كاريگه‌ريان له‌سه‌ر هه‌يه‌ ده‌كات، ته‌نانه‌ت شيكردنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ كه‌سه‌ نزيكه‌كانيشى  ده‌كات (غنيم، 2006). ده‌بێت  ئه‌و كه‌سه‌ى ره‌خنه‌‌ ده‌گرێت  زۆر به‌وردى و زيره‌كانه‌ سه‌يرى شته‌كان بكات و به‌ فلته‌رێكى عه‌قڵى و مه‌نتيقیدا تێپه‌ر ببێت، رێگا‌يه‌كى زانستيانه‌ بگرێته‌ به‌ر دووربێت له‌ شێوازى هه‌ڕه‌مه‌كى و بێ بنه‌ماى زانستى، نه‌كه‌وێته‌ داوى  هه‌ست و سۆز و  لايه‌نى سۆزداری. پێش ئه‌وه‌ى باسى چۆنيه‌تى ره‌خنه‌گرانه‌ى زانستى بكه‌ين پێويسته‌ له‌م دوو شێوازه‌ى ره‌خنه‌‌ ئاگاداربين و زانياريمان له‌سه‌رى هه‌بێت وه‌ك گومڕایى كۆمه‌ڵايه‌تى و به‌رهه‌ڵستى كۆمه‌ڵايه‌تى. يه‌كه‌م گومڕایى كۆمه‌ڵايه‌تى  به‌و كه‌سه‌ ده‌وترێت كه‌ به‌ خێرایى و به‌شێوه‌يه‌كى راسته‌وخۆ و عقلانى په‌ى به‌ پێوه‌ر و به‌ها كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان نابات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌يداته‌ به‌رنوكى ره‌خنه‌‌.

به‌رهه‌ڵستى كۆمه‌ڵايه‌تيش به‌م كه‌سه‌ ده‌وترێت له‌گه‌ڵ پێوه‌ر و به‌هانى كۆمه‌ڵگا يه‌كناگرێته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى  تێڕوانينێكى  گاڵته‌ ئامێز و ره‌خنه‌‌گرانه‌ى بۆ به‌ها و دابونه‌ريته‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كان هه‌يه‌، وا ده‌زانى ئه‌مانه‌ خزمه‌ت به‌نه‌وه‌ى  ئێستا ناكه‌ن و به‌ڵكو زياتر له‌ خزمه‌تى مردووه‌كانه‌، ئه‌وان بۆخۆيان دايانناوه‌. لێره‌دا ئه‌م به‌رهه‌ڵستيه‌ بۆ دوو هۆ ده‌گه‌رێته‌وه‌ يان ئه‌وه‌تا ئه‌و كه‌سانه‌ زيره‌كيه‌كى قوڵيان هه‌يه‌، لايه‌نه‌ باش و خراپه‌كان به‌ئاسانى ده‌بينن، يانيش ئه‌م كه‌سانه‌ هيچ زانيارييه‌كى ئه‌وتۆيان له‌سه‌ر شته‌كان نيه‌ (خه‌ليل،2007: 115-116). ئه‌وه‌ى ده‌چێته‌ قاڵبى ره‌خنه ‌‌گرتنێكى زانستى خۆى له‌م  هۆيه‌ى يه‌كه‌م ده‌بينێته‌وه‌. كه‌سى ره‌خنه‌‌گر كه‌سێكى تێگه‌يشتوو و زيره‌كه‌ ده‌زانێت  لايه‌نه‌ باش و خراپه‌كان كامانه‌ن، ره‌خنه‌‌كانى به‌رهه‌مى بيركردنه‌وه‌كانييه‌تى نه‌وه‌ك هه‌ڕه‌مه‌كى نه‌زانانه‌ بێت. بۆ نموونه‌ كه‌سى ره‌خنه‌‌گرى زيره‌ك چۆن ده‌ڕوانێته‌ ئه‌م نموونه‌يه‌ (خواردنه‌وه‌ى كهوڵ  چه‌ورى خوێن داده‌به‌زينێت)؟ ئه‌م به‌ پرسياره‌  قووڵ و يه‌ك له‌دواى يه‌كه‌كان  و سوود وه‌رگرتن له‌هه‌ندێ شێوازى  وه‌ك تێرامان و بێده‌نگى گفتوكۆى ئازاد و مه‌به‌ستدار، ده‌ڵێت  كام سه‌رچاوه‌ى كتاب و گۆڤارى زانستى باسى كردووه‌؟ يان خوێن چه‌ند جۆر چه‌ورييان تێدايه‌؟ هه‌موويان داده‌به‌زينێت يان ته‌نها يه‌كێكيان؟ ئايا رێگا‌يه‌كى كه‌م زيان تر نيه‌ بۆ دابه‌زاندنى چه‌ورى خوێن؟ ئايا له‌ رووى ئايينیيه‌وه‌ رێگا پێدراوه‌؟ ئايا كۆمه‌ڵگا چۆن سه‌يرى تاكى به‌كارهێنه‌رى ئه‌م مادده‌يه‌ ده‌كات؟ ئايا له‌ رووى پزيشكیيه‌وه‌ هيچ زيانێكى ترى نيه‌؟ ئايا دڵنيايت رووداوى ئۆتۆمبێل و خووگرتوى ڕوونادات)؟ (ناسرى، 2008). ئه‌مانه‌ كارامه‌ییه‌كانى بيرى ره‌خنه‌‌ گرن، ده‌توانن له‌م كێشانه‌ى ڕووبه‌ڕويان ده‌بێته‌ خۆيان  رزگار بكه‌ن  به‌بێ ئه‌وه‌ى تووشى هيچ زيانێك ببن، دواتر ببنه‌ بارگرانى به‌سه‌ر كه‌سانى تره‌وه‌.

له‌ناو پاناتی بابه‌تی ره‌خنه‌گرتندا باس له‌ دوو جۆر له‌ ره‌خنه‌ گرتن ده‌كرێت وه‌ك:

یه‌كه‌م/ ره‌خنه‌ی دروستكه‌ر؛ كه‌ ئه‌و ره‌خنه‌یه‌ ئامانجی راسنكردنه‌وه‌ و رێكخستنه‌وه‌ی كاره‌كانه‌، به‌شێوه‌یه‌كی باشتر، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌وڵانه‌ی كه‌ ده‌درێن به‌ ئامانجه‌كانیان بگه‌ن.

دووه‌م/ ره‌خنه‌ی رووخێنه‌ر؛ ئه‌و ره‌خنه‌یه‌یه‌ كه‌ به‌ ئامانجی له‌ناو بردنی كاره‌كان ره‌خنه‌ ده‌گرێت، گوێ به‌ هیچ خاڵێكی ئه‌رێنی نادات له‌ كاره‌كان، هه‌مووی شته‌كانی به‌لاوه‌ خراپه‌.

قۆناغه‌كانی پرۆسه‌ی ره‌خنه‌گرتن

پێش ئه‌وه‌ی هه‌ر كه‌سێك بیه‌وێ ره‌خنه‌ له‌ هه‌ر كارێك، شتێك، ره‌فتارێك… بگرێت پێویسته‌ ئه‌م رێككارییانه‌ی خواره‌وه‌ له‌ خۆیدا یان له‌ پرۆسه‌كه‌دا به‌رجه‌سته‌ بكات، وه‌ك؛

یه‌كه‌م/ قۆناغی شیكردنه‌وه‌؛ له‌م هه‌نگاوه‌دا پێویسته‌ كه‌سه‌كه‌ شیكردنه‌وه‌یه‌كی ته‌واو بۆ كاره‌كان، نوسینه‌كه‌، كرداره‌كان بكات.

دووه‌م/ قۆناغی خستنه‌ به‌ر پێوه‌رێك؛ واته‌ تۆ ده‌ته‌وێ له‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی ره‌خنه‌ بگریت، كه‌واته‌ ده‌بێته‌ میكانیزمێك یان رێچكه‌ و رێبازێكی ئه‌ده‌بی له‌به‌رچاو بگریت. بۆ ئه‌وه‌ی كاره‌كانی خۆی له‌سه‌ر ئه‌نجام بده‌یت.

سێیه‌م/ هه‌ڵسه‌نگاندن؛ ئه‌م قۆناغه‌ دوا قۆناغه‌، پاش هه‌ردوو قۆناغی یه‌كه‌م دێته‌ به‌رهه‌م. كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ كاره‌كان ده‌كه‌ین به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌خنه‌یی.

كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

خۆکوشتن بژاردە نیە

ئەحمەد سلمان عثمان / ڕێنماییکاری دەروونی خۆکوشتن:ھەموو ئەوحالەتانە دەگرێتەوە کە مرۆڤ ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەڕێگەی …