دڵه‌ڕاوكێی تاقیكردنه‌وه‌

ئا؛ محمد جووتیار/ رێنماییكاری ده‌روونی
ئه‌و هۆكاره‌كانه‌ چین ده‌بنه‌ هۆی دروستبوونی دڵه‌ڕاوكێی قوتابیان له‌كاتی تاقیكردنه‌وه‌كاندا؟
كاتێك قوتابی تووشی دڵه‌ڕاوكێی تاقیكردنه‌وه‌كان ده‌بێت چی بكات باشه‌، بۆ ئه‌وه‌ی هاوسه‌نگی ده‌روونی بۆ بگه‌ڕێته‌وه‌؟
مرۆڤ هه‌ندێجار به ‌تایبه‌تی له‌و بارودۆخه‌ نه‌خوازراوانه‌ی كه‌ داهاتووی به‌ته‌واوی لێ دیار نییه‌، به‌هۆی نه‌بوونی دڵنیایی یان ترسان له‌ سه‌ركه‌وتن و شكستهێنان تووشی ترسێكی زۆر ده‌بێت، ناتوانێت كۆنتڕۆڵی ترسه‌كه‌ بكات، بۆیه‌ تووشی شپرزه‌یی و شڵه‌ژانێكی به‌هێزی ده‌روونی ده‌بین، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ناهاوسه‌نگی ده‌روونییمان .
دڵه‌ڕاوكێی تاقیكردنه‌وه‌كانیش دیارده‌یه‌كی دیار و به‌رچاوه‌ له‌ توێژی قوتابیان روو ده‌دات، ره‌نگه‌ زۆربه‌شمان جارێك له‌جاران تووشی ئه‌و دڵه‌ڕواكێیه‌‌ بووبین، مه‌رج نییه‌ هه‌میشه‌ دڵه‌ڕاوكێی قوتابیه‌كان هۆكاره‌كه‌ی ترس بێت، به‌ڵكو هه‌ندێجار قوتابی به‌هۆی كه‌می كات و پێڕانه‌گه‌یشتنی بۆ ته‌واو بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كان توشی ئه‌و ناهاوسه‌نگی و شله‌ژانه‌ ده‌روونیه‌ ببێت، كه‌واته‌ دڵه‌ڕاوكێی تاقیكردنه‌وه‌كان، دڵه‌ڕاوكێیه‌كی كاتییه‌.

هۆكاره‌كانی دڵه‌ڕواكێی تاقیكردنه‌وه ؛
یه‌كه‌م/ هۆكاره‌ كه‌سییه‌كان؛ واتا‌ ئه‌و هۆكارانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ خودی قوتابیه‌كه‌وه‌، قوتابیه‌كه‌ خۆی هۆكاری سه‌ره‌كی دڵه‌ڕاوكێیه‌كه‌یه‌. كه‌ بریتین له‌؛

  1. نارێك و پێكی له‌ خوێندن و خۆسه‌رقاڵ كردنی قوتابی له‌كاتی سه‌عیكردن، هه‌ندێ له‌ قوتابیان شێوازی خوێندن و سه‌عیكردنیان شێوازێكی زانستی نییه‌، ره‌نگه‌ زۆرترین كات كتێبه‌كه‌یان به‌ده‌سته‌وه‌ بێت و لاپه‌ره‌كانی كتێبه‌كه‌ی ئه‌ودیو ئه‌ودیو بكه‌ن، به‌ڵام كه‌مترین سود له‌و جۆره‌ خوێندنه‌ ببینن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ته‌ركیزه‌وه‌ سه‌یری بابه‌ته‌كه‌ ناكه‌ن، بۆیه ئه‌و كاته‌ی كه‌ ده‌چنه‌‌ هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌كان، پێش ئه‌وه‌ی پرسیاره‌كانی تاقیكردنه‌وه‌ وه‌رگرن تووشی دڵه‌ڕاوكێ و ترسێكی زۆر ده‌بن، چونكه‌ متمانه‌یان به‌و هه‌وڵ و ماندوبون و سه‌عیكردنه‌ی خۆیان نییه‌، خۆیان هه‌ستده‌كه‌ن خوێندنه‌كه‌یان سودێكی ئه‌وتۆی نه‌بووه‌.
  2. ناڕێكی له‌ خه‌وتندا؛ هه‌ندێ له‌ قوتابیان به‌تایبه‌تی شه‌وی تاقیكردنه‌وه‌كان زۆر خۆیان هیلاك ده‌كه‌ن و وزیه‌كی هزری زۆر سه‌رف ده‌كه‌ن، به‌مه‌ش زۆر زوو له‌كاتی سه‌عیكردندا خه‌ویان لێده‌كه‌وێت، كاتێك كه‌ به‌ئاگا دێن وا ده‌كه‌ن به‌یانیه، هیچ كاتێكیان له‌به‌ر ده‌ستدا نه‌ماوه‌، بۆیه‌ به‌هۆی زوو خه‌وتنیان نه‌یان توانیوه‌ پێچداچوونه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ بكه‌ن، به‌مه‌ش به‌یانی و كاتێك‌ ده‌چنه‌ هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌كان تووشی شپرزه‌یی و ترس و دڵه‌ڕاوكێ ده‌بن، هه‌ندێكی تر له‌ قوتابیان‌ به‌هۆی زۆركردن له‌خۆیان و نه‌خه‌وتنیان یان كه‌مترین خه‌ویان كردوه‌ له‌شه‌وی تاقیكردنه‌وه‌كان تووشی ئه‌م باره‌ ده‌بن، بۆیه‌ بۆ به‌یانی و رۆژی تاقیكردنه‌وه‌كه‌ مه‌زاجیان تێك ده‌چێت و بێزار ده‌بن، به‌مه‌ش هاوسه‌نگی ده‌روونیان تێكده‌چێت چونكه‌ واهه‌ست ده‌كه‌ن زۆر بابه‌تیان له‌بیر نه‌ماوه‌ و بابه‌ته‌كانیان لێ تێكه‌ڵ ده‌بێت. پێوسته‌ قوتابی گرنگیه‌كی زۆر به‌ خه‌و بدات، واته‌ خۆی بێبه‌ش نه‌كات له‌خه‌وتن، وا باشه‌ به‌گوێره‌ی پێوستی بایۆلۆژیی خۆی بخه‌وێت.
  3. ترسان له‌ تاقیكردنه‌وه‌؛ له ‌كه‌لتوری په‌روه‌رده‌یی ئێمه‌دا تاقیكردنه‌وه‌ وه‌ك دیوه‌زمه‌ ناسراوه‌، هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ ئه‌و كاته‌ی منداڵ بوین چه‌ندینجار گوێمان له‌ خوشك و برا گه‌وره‌كانمان بووه‌ كه‌چه‌ند به‌ترسه‌وه‌ باسی تاقیكردنه‌وه‌كانیان كردوه‌، ئه‌و ترسه‌ به‌ ناراسته‌وخۆیی گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆنائاگایی ئێمه‌‌، بۆیه‌ ئێمه‌‌ش كاتێك باسی تاقیكردنه‌وه‌ ده‌كرێت لێی ده‌ترسین، زۆرجاریش له‌زۆر شوێن گوێبیستی ژیانی (ناپلیۆن پۆناپارت)ـی سه‌ركرده‌ی سوپای فه‌ره‌نسی بووین، باسیان ده‌كرد و ده‌یانگوت (رۆژێك ناپلیۆن خه‌وی لێ كه‌وتبوو، سوپایه‌كی به‌هێزی دوژمن هێرشیان بۆ كردبوو، كاتێك كه‌ له‌خه‌ویان هه‌ڵساندبوو، پێیان گووتبوو گەورەم هەڵسە له‌مه‌ترسیدان و هێزی دوژمن هێرشی هێناوه‌ بۆمان و گه‌مارۆیان داوین)، گوایه‌ ناپلیۆن گوتبووی (ئه‌وه‌ چیه‌ وا به‌ترسه‌وه‌ منتان هه‌ڵساند، ترسام وامزانی ده‌ڵێن هه‌ڵسه‌ كاتی تاقیكردنه‌وه‌یه‌)، به‌ بیستنی ئه‌و چیڕۆكه‌ یان هه‌ركه‌س گوێی له‌و چیڕۆكه‌ بێت له‌نائاگاییدا ترسێكی زۆری بۆ دروست دەبێت له‌ تاقیکردنەوە و هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌، بۆیە هەرکات بچێتە هۆڵی تاقیکردنەوەکان تووشی ترس و دڵەراوکێ دەبێت وەک ئەوە وایە روبەروی مەترسیەکی گەورە بووبێتەوە.
  4. هه‌ندێ قوتابیش به‌هۆی ئه‌وه‌ی پێشووتر ترسێنراون‌ له‌ لایه‌ن مامۆستایه‌كانیانه‌وه‌، ئه‌و ترسه‌ له‌ناخیاندا ماوه‌ته‌وه‌، هه‌ركات كه‌ده‌چنه‌‌ هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌كان هه‌مان ترس و شپرزه‌یی رویان تێده‌كاته‌وه‌ و تووشی دڵه‌ڕاوكێ ده‌بن.

دووه‌م/ هۆكاره‌ بابه‌تییه‌كان

واتا‌ ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ لە ده‌ره‌وه‌ی ئیراده ‌و توانای قوتابین، خۆیان هۆكاری سه‌ره‌كی نیین به‌ڵكو كه‌سانێكی تر یان ده‌رفه‌ت و بارودۆخێكه‌ ده‌بنه‌ هۆی دروستكردنی دڵه‌ڕاوكێ لای قوتابیەکان،كه‌ بریتین له‌؛

  1. خوێندنه‌وه‌ له‌به‌ر ده‌رگای قوتابخانه‌؛ زۆجار ده‌بینی قوتابی ئه‌وپه‌ڕی ئاماده‌باشی كردوه‌، زۆر خۆی ماندو كردوه‌، باوه‌ڕی ته‌واوی به‌خۆی هه‌یه‌‌ كه‌ ده‌توانێت به‌باشی وه‌ڵامبداته‌وه‌ و سه‌ركه‌وتوو بێت له‌ تاقیكردنه‌وه‌كەیدا‌، به‌ڵام كاتێك بۆ ماوه‌یه‌كی كه‌م پێش تاقیكردنه‌وه‌کە لەبەر دەرگای هۆڵی تاقیکردنەوە یاخود ده‌رگای قوتابخانه‌كه‌ ده‌بینی هاوڕێكانی كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ بەیەکەوە سه‌عی ده‌كه‌ن، ئه‌و پرسیارێك ده‌كات و یه‌كێكی تر پرسیارێكی تر ده‌كات، كاتێك قوتابیه‌كه‌ ده‌چێته‌ پێش لێیان هه‌ندێ پرسیاری گۆی لێده‌بێت پێی وایه‌ ئه‌وبابه‌تانەی هه‌ر نه‌دیوه‌ و نه‌یخویندۆته‌وه‌،‌ له‌و كاته‌دا ئەو قوتابییە تووشی بێ متمانه‌یی ده‌بێت، وا هه‌ستده‌كات زۆر شت هه‌یه‌ ئه‌و نه‌یخوێندوه‌،‌ وا باشتره‌ قوتابی گرنگی به‌و جۆره‌ خوێندنه‌وەی به‌ر ده‌رگا و هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌كان نه‌دات تێكه‌ڵ به‌و جۆره‌ قوتابیانه‌ش نه‌بێت، بۆ ئەوەی تووشی سەرلێشێوان و بێ متمانەیی نەبێت.
  2. ترسان لە مامۆستا؛ زۆرجار هۆکاری دڵەراوکێی قوتابیان سام و هەیبەت و توندی مامۆستایە،
    هەندێ لە قوتابیان کە پێشوتر ترساون لەهەڕەشە، زەبر، لێدان و قسە پێ گوتنی مامۆستا ئەو ترسانە کاریگەری خراپی هەبووبێت لەسەر ناخی قوتابیەکە، بۆیە هەر کات دەچێنە هۆڵی تاقیکردنەوەکان و سەیری مامۆستا دەکات تووشی ترس و دڵەرواکێ دەبێت.
  3. گزیكردن و ترسان له‌ ئاشكرا بوونی؛ زۆرجار قوتابی پشت به‌ گزیكردن ده‌به‌ستێت بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كان، هه‌ندێ قوتابیش ره‌نگه‌ چه‌ند وشه‌یه‌كی كه‌م یاخود ناوی كه‌سێك یان ساڵێك له‌ شوێنك بنوسێت، به‌ڵام به‌هۆی ترس له‌ ئاشكرا بوونی ئه‌و كه‌مه‌ نووسینه‌ هه‌موو ته‌ركیزی له‌سه‌ر شاردنه‌وه‌ی ئه‌و كه‌مه‌ گزییه‌ ده‌بێت، بۆیه‌ بەهۆی ئەو ترسه قوتابیەکە‌ تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو بابه‌ته‌ ده‌بێت كه‌خۆی سه‌عی لێكردبوو، به‌مه‌ش متمانه‌ له‌ده‌ست ده‌دات، تووشی دڵه‌ڕاوكێ ده‌بێت. واباشتره‌ هه‌رگیز قوتابی پشت به‌ گزیکردن‌ نه‌به‌ستێت، چونكه‌ به‌ دڵنیایه‌وه‌ ئه‌گه‌ر جارێكیش سودی لێ‌ وه‌ربگرێت بێگومان دواتر باجه‌كه‌ی ده‌دات.
  4. شاره‌زا نه‌بوون له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاتی تاقیكردنه‌وه‌‌؛ هه‌ندێ له‌ قوتابیان كاتێك کە وه‌ڵامی پرسیاره‌كان ده‌ده‌نه‌وه‌ ره‌چاوی كاته‌كا‌نیان ناكه‌ن، بۆیه‌ كاتێك کە به‌ئاگا دێنەوە خه‌ریكه‌ مامۆستا كاغه‌زی تاقیكردنه‌وه‌كانیان لێ وه‌ردەگرێت، ئه‌وكات سه‌یر ده‌كه‌ن پرسیارێك یاخود دوو پرسیاری ماوه‌ وه‌ڵامی نه‌داوه‌ته‌وه‌، له‌وكاته‌دا تووشی شپرزه‌یی و دله‌راوكێیەكی زۆر ده‌بن.

 

چی ده‌كه‌ی كاتێك تووشی دڵه‌ڕاوكێ بوویت له‌ناو هۆڵی تاقیكردنه‌وەدا‌؟

بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دڵه‌ڕاوكێی تاقیكردنه‌وه‌ رزگار بێت، ئه‌و كاته‌ی له‌هۆڵی تاقیكردنه‌وه‌كانی  پێوسته‌ ره‌چاوی ئه‌وخالانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ی؛

  1. پاراستنی ئارامی ده‌روونی؛ ئه‌وكاته‌ی دانیشتویت و پرسیاره‌كانت له‌به‌رده‌سته‌وا هه‌ست ده‌كه‌ی ناتوانی وه‌ڵامی كه‌مترین پرسیار بده‌یته‌وه‌، ته‌نها دوو پرسیار نه‌بێت، بەو هۆیەوە تووشی شله‌ژان بوویت، واباشه‌ سه‌ره‌تا ئارامی ده‌روونی بۆخۆت بگه‌ڕێنیته‌وه‌، ئه‌وه‌ش به‌وه‌ ده‌كرێت، باوه‌ڕێك بۆخۆت دروست بكه‌ی و پێت وابێت كه‌ پاش چه‌ند چركه‌یه‌ك، ورده‌ ورده‌ یه‌ك له‌دوای یه‌ك پرسیاره‌كانی ترت بیردێته‌وه‌. سه‌ره‌تا ده‌ست به‌ وه‌ڵام دانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ كه‌ ته‌واو دڵنیایی له‌ راستی وه‌ڵامه‌كه‌ی، ئەو کات هێشتا تۆ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ت ته‌واو نه‌كردوه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ی ترت بیر دێته‌وه‌ كه‌ پێت وابوو له‌بیرت چوو بوو نه‌تده‌زانی، به‌مشیوه‌یه‌ ورده‌ ورده‌ وه‌ڵامه‌كانت به‌بیر دێته‌وه‌، به‌ته‌نها وره‌ به‌رنه‌دانی ته‌واو و فڕێنه‌دانی پێنووسكه‌ت و ته‌سلیم نه‌كردنی به‌ په‌له‌ی پرسیاری تاقیكردنه‌وه‌كه‌ت، وردە وردە ئارامی دەروونیت بۆ دەگەرێتەوە و بیرت فراوان دەبێت، وەڵامەکانت بیر دەکەوێتەوە.
  2. ئه‌نجامدانی ئارامسازی؛ هه‌ر كات تووشی دڵه‌ڕاوكێی تاقیكردنه‌وه‌ بویت، خۆت هه‌راسان مه‌كه‌ پێنوسه‌كه‌ت دابنێ، له‌ جێگای خۆته‌وه‌ به‌شێوازێكی وەها له‌سه‌ر كورسه‌یه‌كه‌ت دابنیشه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی خۆت پێت خۆشه‌، وابزانه‌ له‌ باخچه‌كه‌ی ماڵی خۆتانی یاخود له‌و باخچه ‌و پاڕكانه‌ی كه‌ خۆت حه‌زت لێیه‌تی، یان حه‌زده‌كه‌ی بچیت بۆی، دانیشه‌ خۆت شل بكه‌، هه‌ناسه‌یه‌كی‌ قوڵ له‌ رێگای ‌لووت هه‌ڵمژه‌ تا ئەو ئاستەی سكت پڕ ده‌بێت، به‌رده‌وامبه‌ له‌ هه‌ناسه‌ هه‌ڵمژینه‌كه‌، بۆ ماوه‌ی هه‌شت چركه‌ دواتر له‌رێگای ده‌مه‌وه‌ هه‌واكه‌ بده‌وه‌، ئه‌و چالاكیه‌ چه‌ند جارێك دووباره‌ بكه‌وه‌، تاكو هاوسه‌نگی ده‌روونیت بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ده‌روونت ئارام ده‌بێت، كاتێك ئۆكسجین به‌و شێوه‌یه‌ ده‌گات به‌ خانه‌كانی مێشكت .
  3. ته‌سلیم نه‌بوون و بێ هیوا نه‌بوون؛ هه‌رگیز بێ هیوا مه‌به‌، ئه‌گه‌ر تووشی ئه‌و بارودۆخه‌ش بوویت، خۆراگربه‌ و كاغه‌زی تاقیكردنه‌وه‌كه‌ت به‌سپیتی ته‌سلیم مه‌كه‌، ده‌كری چه‌ندین جار پرسیاره‌كان بخوێنیته‌وه‌ دووباره‌، ره‌نگه‌ به‌هۆی دووباره‌ بوونه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌ی پرسیاره‌كان پرسیارێكت بیر بێته‌وه‌ دواتر چه‌ند پرسیارێكی تریشت بیر بێته‌وه‌، یاخود ده‌كێت پرسیار له‌ مامۆستاكه‌ت بكه‌ی، به‌ڵكو له‌و كاته‌ی مامۆستا پرسیاره‌كه‌ت بۆ ده‌خوێنیته‌وه‌ تۆ كه‌مێك وه‌ڵامه‌كه‌ت بیر بێته‌وه‌ و دواتر له‌ كاتی نوسینی ئه‌و كه‌مه‌ بیرهاتنه‌وه‌ چه‌ندین وه‌ڵامی پرسیاری ترت بیر بێته‌وه‌.
  4. به‌كارهێنانی ته‌كنیكی تیله‌ی چاو بۆلای چه‌پ؛ ئه‌و كاته‌ی زانیاریه‌كانت بیر ده‌چێته‌وه‌ و تووشی شله‌ژان و دڵه‌ڕاوكێ ده‌بێت واباشه‌ ده‌مت كراوه‌ بێت و ‌تیله‌ی چاوه‌كانت بسوڕێنی بۆ لای سه‌رووی چه‌پ، وه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌یری به‌شی سەرەوەی لای چه‌پی پرچی خۆت بكه‌ی، به‌مشێوه‌یه‌ شته‌ له‌بیرچوه‌كانت بیر دێته‌وه‌ و رزگارت ده‌بێت له‌ دڵه‌ڕاوكێی له‌بیر چوونه‌وه‌.
كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

دیسکالکولیا (Dyscalculia) چیە؟

ن؛ زانا جبار/ ده‌روونناس مامۆستا چۆن ئه‌م حاڵه‌ته‌ بیناسێتەوە؟ هۆکارەکانی چین؟ چۆن چارەسەر دەکرێـت؟ دیسکالکولیا …