هۆكاره‌كانی داڵغه‌‌ لێدان و بێ ئاگابوونی قوتابیان

ئا/ محمد جووتیار/ رێنماییكاری په‌روه‌رده‌یی

مامۆستا چۆن بتوانێت رێگری بكات له‌  بێ ئاگا بوون و داڵغه‌‌لێدانی قوتابیان؟

ئه‌و رێكارانه‌ چین كه‌ مامۆستا پشتیان پێده‌به‌ستێت بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ و به‌هێزكردنی سه‌رنجی قوتابی؟

به‌ئاگابوون و ته‌ركیز كردن پڕۆسه‌یه‌كی عه‌قلی و ده‌روونی مرۆڤه‌،‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت به‌ ئاگا بێت  پێوست به‌وه‌ ده‌كات جه‌خت بكاته‌ سه‌ر هه‌ست و هۆش و بیری خۆی، واتا‌ مێشك ئاماده‌ بێت بۆ وه‌رگرتنی زانیاریه‌كه‌، هه‌روه‌ها پێویسته‌‌ لایه‌نی ده‌روونیشی ئارام و هاوسه‌نگ بێت بۆ ئه‌وه‌ی زانیاریه‌كه‌ به‌ باشی وه‌رگرێت.

قوتابیان له‌هه‌ر قۆناغێكدا بن، ره‌نگدانه‌وه‌ی ره‌وشی خێزانی به‌ ره‌فتار و سیمایانه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌و قوتابییه‌ی له‌ناو خێزانێكی پڕ له ‌كێشه‌ی‌‌ گه‌وره‌ دان بارگاوی ده‌بن كۆمه‌ڵێك ‌ رق و كینه‌، ناخیان پڕ ده‌بێت له‌ داخ و حه‌سره‌ت، بۆیه‌ ئه‌و ناره‌حه‌تییه‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ هاوپۆلییه‌كانیان و له‌دانشتنی ناو پۆلیاندا به‌ ده‌رده‌كه‌وێت، له‌گه‌ڵ هه‌وڕێكانییان بێسه‌لیقه‌ ده‌بن، زوو زوو تووڕه‌ ده‌بن، له‌ناو پۆلیشدا داڵغه‌‌ لێده‌ده‌ن و زۆر ئاگایان له‌ وانه‌ و قسه‌كانی مامۆستا نابێت، هه‌ندێ جاریش خه‌مباری به‌سیمایانه‌وه‌ دیاره‌ به‌هۆی نه‌بوونی ده‌روونێكی ئارام و هاوسه‌نگ. ئه‌و قوتابیانه‌ش كه‌ له‌ خێزانیكی په‌رته‌وازه‌، جیابونه‌وه‌ و له‌ده‌ستدان و مردنی  دایك  یان باوك دێن بۆ قوتابخانه‌، هه‌ڵگری ده‌روونێكی پڕ له‌ خه‌من، هه‌میشه‌ بیر و هۆشیان له‌سه‌ر له‌ ده‌ستدانی دایك و باوكیانه‌، خه‌م و په‌ژاره‌ به‌ڕوویانه‌وه‌ دیاره‌، له‌ناو پۆلیشدا زۆربه‌ی كات بێ ئاگا ده‌بن.

ئه‌و قوتابییانه‌ی كه‌وتوونه‌نه‌ته‌ داوی دڵدارییه‌وه‌ زۆربه‌ی كات بیر و هۆشیان له‌سه‌ر وانه‌ و مامۆستا نییه‌، به‌ڵكو هه‌موو هه‌ست و هۆشیان لای دڵدارییه‌كه‌یه‌‌.

كه‌واته‌ پۆلی قوتابخانه‌ كۆكه‌ره‌وه‌ی هه‌سته‌ جیاواز و كه‌سایه‌تییه‌ جیاوازه‌كانه‌، بۆیه‌ شتێكی ئاساییه‌ كاتێك مامۆستا ده‌بینێت دوو قوتابی پێده‌كه‌نن و خه‌نده‌ به‌لێویانه‌وه‌ دیاره‌، دوانی تر خه‌م و په‌ژاره‌ به‌سیمایانه‌وه‌ دیاره‌، یه‌كێكی تر شه‌ڕانی  بێت و یه‌كێكی تریش  هێمن و له‌سه‌ر خۆ و ئاسایی بێت.

 

هۆكاره‌كانی داڵغه‌‌ لێدان و كه‌م ئاگایی قوتابیان له‌ناو پۆلدا

  1. سروشتی بابه‌ته‌كه‌؛ هه‌ندێ بابه‌ت و وانه‌ هه‌ن له‌ بنچینه‌دا بێزاركه‌ر و وشكن، پێویستیان به‌ بیركردنه‌وه‌ و وزه‌یه‌كی زۆری هزری و مێشك هه‌یه‌، وه‌ك بابه‌ته‌كانی (بیركاری، كیمیا و فیزیا…)، له‌و بابه‌تانه‌دا زۆرجار مامۆستاكه‌ش ناتوانێت كه‌مێك بابه‌ته‌كه‌ به‌ چێژ بكات، جار جاره‌ قسه‌یه‌كی خۆش بكات، بۆ ئه‌وه‌ی پشوێكی كورت به‌مێشكی قوتابییه‌كان بدات، ئه‌و قوتابیه‌ی كه‌ ئاماده‌باشییه‌كی زۆر و حه‌زێكی زۆری له‌و بابه‌ته‌ نه‌بێت ناتوانێت زۆر به‌ئاگا بێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ بیر و خه‌یاڵی ده‌داته‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌ناخ و هه‌ستیدایه، دڵی پێی خۆشده‌بێت و مێشكی پێی ده‌حه‌سێته‌وه‌. بۆیه‌ وا باشه‌ مامۆستا كاتێك ده‌بینێت قوتابیه‌كانی زۆرینه‌یان داڵغه‌‌یان لێداوه‌ و بێتاقه‌تن و وه‌رز بوونه‌، پێویسته‌‌ هه‌ڵیان سێنێته‌ سه‌ر پێ و كه‌مێك جوڵه‌‌یان پێبكات، بۆ ئه‌وه‌ی بێتاقه‌تیان نه‌هێڵێت، كه‌مێك وزه‌یان پێبداته‌وه‌، ته‌ركیزیان كۆكاته‌وه‌، رایان كێشێته‌وه‌ بۆ لای خۆی.
  2. چۆنیه‌تی وانه‌ وتنه‌وه‌ی مامۆستا؛ ره‌نگه‌ هۆكارێك له‌ هۆكاره‌كانی داڵغه‌‌ لێدان و بێ ئاگا بوون و بێتاقه‌تی قوتابی بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوازی نادروستی مامۆستاكه‌، ره‌نگه‌ مامۆستاكه‌ نه‌توانێت  به‌باشی سه‌رنجی قوتابیه‌كان راكێشێت بۆ وانه‌كه‌ی و ته‌كنیكه‌كانی وانه‌ وتنه‌وه‌ په‌یڕه‌و نه‌كات.
  3. بوونی وروژێنه‌ری تر؛ وه‌ك بوونی شتی سه‌رنج راكێش له‌ پۆله‌كه‌؛ به‌رده‌وام په‌نجه‌ره‌ی پۆله‌كه‌ واڵا بێت و قوتابی سه‌یری جوڵه ‌‌و ده‌نگ و هه‌رای ده‌ره‌وه‌ ده‌بن، بۆیه‌ داڵغه‌‌یان ده‌ڕوات و ئاگایان له‌ مامۆستا و وانه‌كه‌‌ نامینی .
  4. گرفت و كێشه‌‌ی ده‌روونی؛ ره‌نگه‌ قوتابی گرفتێكی ده‌روونی هه‌بێت، تووشی دڵه‌ڕاوكێ بووبێت، بۆیه‌ توانای ته‌ركیز نییه، ئاگای له‌ قسه ‌و وانه‌كانی مامۆستا نییه‌.
  5. گرفتی خێزانی؛ ئه‌و قوتابیانه‌ی گرفتی ماڵه‌وه‌یان هه‌یه‌، له‌ناو پۆلیشدا بیریان هه‌ر له‌لای كێشه‌‌ خێزانیه‌كه‌یانه‌، بۆیه‌ ته‌ركیزیان له‌سه‌ر وانه‌كه‌ نییه‌ و ئاگایان له‌ مامۆستا نابێت.
  6. كێشه‌‌ی سۆزداری؛ ئه‌وانه‌ی هه‌ست و هۆش و بیریان داوه‌ به‌كه‌سێكی تر، بایی ئه‌وه‌نده‌ بیر و هۆشیان لای خۆیان نه‌هیشتۆته‌وه‌ تاكو بیده‌ن به‌ وانه‌كان.
  7. سه‌رقاڵ بوونی قوتابی به‌یه‌كتر؛ هه‌ندێجار دوو قوتابی هاوڕێ كه‌ لای یه‌كتری داده‌نیشن یه‌كتری سه‌رقاڵ ده‌كه‌ن، ئاگایان له‌ مامۆستا و وانه‌كه‌‌ نامێنێت. پێویسته‌‌ مامۆستا ئه‌و دوو قوتابییه‌ له‌یه‌كتری جیا بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م بێده‌نگی پۆله‌كه‌ بنبڕبكات، هه‌میش دوو قوتابیه‌كه‌ سود له‌وانه‌كه‌ ببینن.
  8. گۆڕینی تۆن و ئاستی ده‌نگ؛ مامۆستا كاتێك ده‌بینێت قوتابییه‌كان خه‌ریكه‌ ئاگایان لێی نامێنێت یان چه‌ند قوتابیه‌ك له‌ بێ ئاگاییدان و داڵغه‌‌یان لێداوه‌، وا باشه‌ له‌ پڕا ئاستی ده‌نگی خۆی به‌رز بكاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ی داڵغه‌‌یان لێداوه‌ و بێ ئاگان بێنه‌وه‌ خه‌ت و سه‌رنجیان بخه‌نه‌ سه‌ر ده‌نگ و قسه‌كانی مامۆستا.

 

ئه‌و رێكارانه‌ چین كه ‌مامۆستا پشتیان پێده‌به‌ستێت بۆ رێگریكردن له‌ داڵغه‌‌ لێدان و به‌هێزكردنی ته‌ركیزی قوتابی؟

  1. پشت به‌ستن به‌ هاوڕێی قوتابیه‌كه‌ی؛ كاتێك مامۆستا ده‌بینێت قوتابیه‌ك زوو زوو داڵغه‌‌ لێده‌دات و ئاگای له‌ وانه‌كه‌ و مامۆستا نامێنێت، پێویسته‌‌ مامۆستا له‌گه‌ڵ هاوڕێی قوتابیه‌كه‌ قسه‌ بكات و داوای لێبكات بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر كات‌ قوتابیه‌كه‌ داڵغه‌‌ی لێدا یان ئاگای له‌ مامۆستا و وانه‌كه‌‌ نه‌ما ئه‌و به‌ئاگای بهێنێته‌وه‌.
  2. هێنانه‌ رێزی پیشه‌وه‌؛ ئه‌و قوتابییه‌ی له‌ دواوه‌یه‌ یان شوێنه‌كه‌ی وه‌ها گونجاوه‌ بۆ سه‌رنج راكێشان و داڵغه‌‌ لێدان، پێویسته‌‌ بهێنرێته‌ پێشه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر ته‌ركیزی له‌سه‌ر قسه‌كانی مامۆستا بێت، چاو و گوێی له‌سه‌ر جوڵه‌‌ و قسه‌كانی مامۆستا بێت.
  3. گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئارامی ده‌روونی بۆ قوتابی؛ كاتێك مامۆستا ده‌بینێت قوتابیه‌ك باری ده‌روونی تێكچوه‌، یان رقێكی له‌ دڵدایه‌‌، بۆیه‌ بێ ئاگا ده‌بێت، پێویسته‌‌ مامۆستا جار جاره‌ به‌ ناراسته‌وخۆیی سه‌یرێكی ئه‌و قوتابییه‌ بكات و خه‌نده‌یه‌كی بۆ ده‌ربڕێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی پێی بڵێی خۆشمده‌وێیت و هاوسۆزتم، به‌مشیوه‌یه‌ قوتابییه‌كه‌ سه‌رنجی ده‌خاته‌ سه‌ر جوڵه ‌‌و قسه‌كانی مامۆستا.
  4. هاوبه‌شی پێكردن؛ ده‌كرێت مامۆستا سه‌رنج بخاته‌ سه‌ر ئه‌و قوتابییه‌ی كه‌ بێ ئاگا ده‌بێت و داڵغه‌‌ لێده‌دات، هه‌وڵبدات هاوبه‌شی به‌ قوتابییه‌كه‌ بكات، بۆنمونه‌ سه‌یرێكی ‌قوتابیه‌كه‌ ده‌كات و به‌ڕویه‌كی گه‌شه‌وه‌ پێی ده‌ڵێت (ئه‌وه‌ی گوتمان راسته‌)، یان به‌ قوتابیه‌كه‌ بڵێیت (ده‌ی تۆش نمونه‌یه‌كمان بۆ باس كه‌) یان هه‌ر پرسیارێك و شتێك كه‌مامۆستا خۆی پێی ئاسانه‌.
  5. پرسیاری تیر و كه‌وانی؛ كاتێك ده‌بینێت قوتابییه‌ك ده‌یه‌وێت كه‌شی خوێندن وانه‌كه‌‌ بۆ لایه‌كی تر ببات و ته‌ركیزی قوتابیه‌كان له‌سه‌ر وانه‌كه‌‌ لا بدات، یان هه‌را و ژاوه‌ژاو دروست ده‌كات، وا باشه‌ مامۆستا پرسیارێكی قورس ئاراسته‌ی قوتابیه‌كه‌ بكات، كاتێك قوتابیه‌كه‌ش نه‌یتوانی وه‌ڵام بداته‌وه‌ به‌خۆی دانه‌شكێنێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ چاوێكی له‌سه‌ر قوتابیه‌كه‌ بێت، پرسیارێكی تری ئاماده‌بێت، كاتێك قوتابیه‌كه‌ هه‌ست ده‌كات مامۆستا چاوی له‌سه‌ر ئه‌وه ‌و خه‌ریكه‌ پرسیارێكی بێزاركه‌ری قورسی تری لێده‌كات له‌جێگای خۆیه‌وه‌ ده‌وه‌ستێت و ناوێری ئارامی پۆله‌كه‌ تێكبداته‌وه‌.
  6. بێده‌نگ كردن له‌رێگای پاداشت و سزا؛ كاتێك مامۆستا ده‌بینێت قوتابیه‌ك زۆرجار بێ ئاگا ده‌بێت، وا باشه‌ مامۆستا جار جار سه‌یری قوتابیه‌كه‌ بكات، به‌ ئاماژه‌ی ده‌م و چاو پێی بڵێت من ئاگادارم كه‌تۆ هۆشت لای من نییه‌، ره‌نگه‌ هه‌ندێجار پێویست بكات ئاماژه‌كه‌ واته‌ شێوازی ده‌م و چاوی مامۆستاكه‌ توڕه‌یی و بێزاری پێوه‌ دیاربێت، بۆ ئه‌وه‌ی قوتابیه‌كه‌ به‌خۆ بێته‌وه‌، واز له‌ بێ ئاگایی و داڵغه‌‌ لێدانه‌كه‌ بهێنێت.
  7. ته‌كنیكی وه‌ستان؛ پێش چوونه‌ ژوره‌وه‌ی مامۆستا بۆ ناو پۆل، هه‌میشه‌ قوتابییه‌كان به‌یه‌كه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن و سه‌رقاڵی قسه‌كردنن، بۆ ئه‌وه‌ی قوتابییه‌كان بێده‌نگ بن، پێویسته‌‌ مامۆستا له‌ لای ده‌رگاكه‌ له‌ژوره‌ بوه‌ستێت تا هه‌موو قوتابییه‌كان ده‌یبنن و بێده‌نگ ده‌بن، ئه‌وكات ده‌ست به‌ كار و وانه‌وتنه‌وه‌ی خۆی بكات. وا باشتره‌ به‌پرسیارێكی بابه‌تی ده‌ست پێبكات‌، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رنجی هه‌موان كۆبكاته‌وه‌ سه‌ر یه‌ك شت و ئه‌ویش بۆلای خۆیه‌تی.
كۆمێنت و لێدوان

بابه‌تی تر

پێداویستییه‌ ده‌روونییه‌كانی منداڵ

ئا؛ دانا سلام/ رێنماییكاری ده‌روونی ناسین و زانینی پێداویستییه‌ ده‌روونییه‌ جیاوازه‌كانی منداڵ زۆر گرنگه‌ بۆ …